“Soi” một căn biệt thự Pháp

14/9/2020 - Chuyên đề
Tác giả: Bài PGS.TS.KTS Nguyễn Khởi ảnh Thu Thủy

Trong số báo trước, chúng tôi đã có dịp trao đổi với bạn đọc về sự mát mẻ của các ngôi biệt thự pháp nói chung. Mấy ngày gần đây, nhân lúc khí hậu đang ở vào đỉnh điểm của mùa nóng oi bức khó chịu, chúng tôi muốn trở lại vấn đề một cách cụ thể hơn. Câu hỏi đặt ra là sự mát mẻ trong các ngôi biệt thự này phải chăng do chúng là những ngôi nhà cao cửa rộng hay còn yếu tố nào khác nữa?

 
 
Mặt trước ngôi biệt thự có cay xanh  tạo ra vùng vi khí hậu

Để lý giải vấn đề này chúng tôi lấy ngôi biệt thự ở 32 Trần Quốc Thảo, TP.HCM làm đối tượng nghiên cứu. Đây là một trong những ngôi biệt thự tương đối điển hình nhất ở quận 3 được xây dựng vào giai đoạn sau Thế chiến thứ nhất.
Với phong cách kiến trúc được mang từ miền Nam nước Pháp (có khí hậu ấm khô) đến, các kiến trúc sư Pháp lúc bấy giờ đã có những tìm tòi cải biên cho phù hợp với điều kiện khí hậu địa phương để phục vụ cho cuộc sống của các quan chức Pháp hay các thương nhân Tây Âu giàu có.
Ngôi biệt thự không còn giữ được nguyên gốc ban đầu, hiện đã chuyển đổi chức năng sử dụng thành trụ sở làm việc của Hội Phụ nữ thành phố. Mặc dù vậy, những gì còn lại vẫn có thể hình dung ra một ngôi biệt thự của Pháp trước đây đã đáp ứng được yêu cầu của cuộc sống trong môi trường khí hậu nhiệt đới nóng ẩm như thế nào.
Ngôi nhà cao hai tầng toạ lạc trong một khuôn viên rộng rãi kích thước 56x70m, mặt chính quay hướng nam. Hướng nam có thể đón được hai luồng gió mát chủ đạo là gió đông - nam vào buổi sáng và gió tây - nam vào buổi chiều tối. Trong khuôn viên trước đây được trồng các loại cây nhiệt đới có tán rộng tạo bóng râm như me, ké tàu, chò chỉ… đặc biệt còn có hồ nước với vòi phun tạo cảnh, vừa sang trọng vừa có tác dụng cải tạo vi khí hậu được mát mẻ lúc oi bức. Ngày nay, do không duy tu sửa chữa nên hồ cảnh bị xuống cấp và đã đổi chức năng thành bồn hoa!
Công trình có bố cục mặt bằng khá hợp lý và khoa học. Lối vào chính được tổ chức như một mái đón, ô tô có thể đậu khi ra vào mà không bị ảnh hưởng của nắng mưa. Trước khi bước vào phòng khách ở tầng trệt (nay là phòng họp) phải qua một hành lang rộng 2,4 mét.
Hành lang này bao bọc ở hướng tây và nam nhằm tránh được ánh nắng trực tiếp chiếu vào phòng khách và phòng ăn liên thông cận kề. Do đó mà các phòng này luôn luôn được mát mẻ. Phía sau là phòng bếp (nay là phòng chủ tịch) và các phòng phụ trợ được bố trí ở cuối hướng gió rất khoa học. Ngay cả cầu thang cũng được bố trí ở hướng tây, dành chỗ cho các phòng khác tiếp cận được không gian bên ngoài. Phía đông là phòng ngủ có lối vào riêng từ hành lang, phòng này nay được mở rộng thêm một nhịp 3,8m thành phòng làm việc và có hệ thống cửa sổ rộng đón gió hướng đông - nam.
Qua hệ thống tường dày trung bình 40cm vừa có tác dụng chịu lực, vừa có tác dụng cách nhiệt tốt, ta có thể hình dung ra mặt bằng tầng lầu. Ở đây gồm có các phòng ngủ của chủ nhân và con cái được nối liền với các phòng vệ sinh ở phía sau.
 
 
Cửa đón. ở hướng nam, các bức tường có độ dày chống nóng
 
Hành lang phía tây ngôi nhà. cửa lá sách còn giữ lại được
 
Ngày nay cấu trúc này bị cải tạo hoàn toàn thành các phòng làm việc, hội trường… chiếm luôn khoảng không gian của hành lang phía tây và nam với các tường ngăn bên trong dày 10cm, còn hệ thống cửa sổ mở ra ngoài vẫn được giữ nguyên như cũ nên vẫn bảo đảm được sự thông thoáng tốt. Trên sân thượng phía trước nhà còn có giàn hoa (pergola) vừa cho tiểu cảnh đẹp, vừa tạo vi khí hậu mát mẻ mà vẫn không cản trở luồng gió vào nhà.
Trên cùng là bộ mái dốc 450 lợp ngói vẩy cá vừa dễ thoát nước mưa, vừa có tác dụng chống nóng tốt do lớp không khí đệm khá dày giữa trần nhà và mái. Ngoài ra người Pháp còn nghiên cứu áp dụng bộ mái đưa ra khá xa khỏi tường (1,1m) cùng với hệ thống sênô (máng xối) bằng bê tông nhằm tránh hiện tượng nước mưa có thể thấm vào nhà và gây xói lở chân tường.
Toàn bộ công trình được xây trên một nền cao 75cm nhằm tránh được ẩm mốc và côn trùng. Chiều cao tầng trệt là 4,8m, tầng lầu 5,2m nếu tính đến sênô, còn nếu tính đến la-phông thì gần 4m.
Với chiều cao phòng như thế, cùng với hệ thống cửa sổ mở dày đặc trên mặt đứng, đúng với tinh thần “nhà cao cửa rộng” nên trong nhà thoáng mát, dễ chịu. Lại do việc sử dụng hệ thống cửa hai lớp, bên ngoài cửa chớp (cửa lá sách) bên trong cửa kính (riêng hành lang chỉ dùng cửa chớp) nên việc đối lưu không khí trong phòng vẫn diễn ra khi các cửa chớp phải đóng lại. Cửa chớp còn có tác dụng che bức xạ mặt trời vào mùa hè.
Các cửa này lại có giải pháp cấu tạo thêm cửa hãm phía trên cửa chính cũng nhằm đạt sự thông thoáng tốt nhất cho phòng, giúp cho gió xuyên phòng tối đa. Còn lớp cửa kính bên trong có tác dụng điều chỉnh lượng không khí vào phòng, nhất là lúc trở trời đổi gió, và tránh được tiếng ồn, bụi bặm do ô nhiễm gây ra.
Trong công trình, người Pháp còn xây dựng hệ thống ô văng trên đầu cửa và cửa được gắn lùi vào phía bên trong, phẳng với mặt trong của tường nhà.
Hệ thống tường dày 40cm được sử dụng như một ô văng nhằm che nắng mưa. Toàn bộ các giải pháp này cho đến nay vẫn là những bài học hữu ích cho các nhà thiết kế xây dựng.
Tóm lại, tổng hợp các giải pháp ở trên từ việc chọn hướng nhà, bố cục không gian cây cảnh sân vườn cho đến tổ hợp phòng ốc trong nhà, từ việc chọn chiều cao nhà hợp lý, đến việc bố trí hệ thống cửa, mái cùng các giải pháp sử dụng vật liệu, cấu tạo, kết cấu v.v… đều nhằm mục đích tạo lập một không gian sống tốt nhất, hạn chế được những tác hại của môi trường khí hậu nhiệt đới nóng ẩm ở xứ ta. 
Thế mới hay “nhà cao cửa rộng” không những sang trọng mà còn mát mẻ nữa, và các ngôi biệt thự thời Pháp nói chung cũng như ngôi biệt thự 32 Trần Quốc Thảo nói riêng rất phù hợp với quan niệm trên là vậy.
 
 
 
Bản vẽ mặt đứng hướng đông ngôi biệt thự
 
 
Sơ đồ mặt bằng trệt và lầu
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 13

Các tin khác