Đôi mắt,“cửa sổ” tâm hồn, “cửa sổ” nhìn ra thế giới

13/5/2020 - Chuyên đề
Tác giả: Ảnh Trần Việt Đức

Chẳng biết từ bao giờ, cái từ ngữ vốn dĩ thông thường ấy lại lung linh vậy.“Cửa sổ”, thành phần mộc mạc, đơn sơ của ngôi nhà, dù chỉ lều tranh vách đất, hay lầu son, gác tíá. Có gì đâu, một ô trống trên tường, nối thiên nhiên với con người, đón gió, rủ trăng, để cản mưa, giông, bão tố hay nắng gắt đổ lửa, bảo vệ con người chống lại sự khắc nghiệt.Chức năng thật bình thường, ấy vậy mà thật diệu kỳ.

 

 

Trên tường nhà, KTS suy nghĩ, đắn đo, vạch lên những ô lớn nhỏ, hình bốn cạnh, vuông, chữ nhật, có khi lại tròn, uốn cong phía trên... so đi, tính lại, mảng trống, mảng đặc - Anh bảo: Cân đối tỷ lệ, thích dụng mà thẩm mỹ. Xếp đặt ô cửa không khéo, hiệu quả sử dụng kém, mà thẩm mỹ cũng vượt khỏi tầm tay. Hai ô cửa sổ trên hai bức tường đối nhau, gió vào, gió ra, thông thoáng lắm. Hai ô cửa gần nhau, ở hai mặt của góc tường, gió chợt vào để lại chợt ra, chỉ qua một góc thôi, khí trong phòng vẫn tù đọng, điều cấm kỵ của phong thuỷ. Cửa sổ cao, ánh sáng vào sâu trong nhà. Cụ Le Corbusir, KTS lỗi lạc thế kỷ 20 dạy: cửa sổ thành băng ngang chạy dài suốt nhà, một trong năm lời khuyên kinh điển thiết kế kiến trúc công trình.Xưa, vật liệu thô sơ, kỹ thuật chưa phát triển, cánh cửa bằng phên, nứa, tre, hay mấy mảnh ván ghép, có cái nẹp chữ Z cho cứng cáp. Sau, khá hơn, làm khung gỗ viền quanh, giữa ghép ván mỏng, thường gọi ván panô huỳnh... Cánh cửa đẹp mà chắc.
Thế rồi trào lưu Âu hoá, “Ăn cơm Tàu, ở nhà Tây...”, cứ cửa sổ là ngoài cửa chớp, trong cửa kính, phủ lên nước sơn màu xanh, nâu hay vàng nhạt. Cách quay cánh cửa cũng lắm kiểu, theo bản lề cửa mở toang ra, hay chỉ chếch nghiêng... Các KTS gọi là tấm chắn nắng di động. Thật tuyệt cái loại cửa này, trưa hè nắng thì đóng cửa chớp cản nắng, cản nhiệt mà vẫn thoáng, trời nhiều mây, nhiệt độ thấp, chỉ đóng cửa kính, gió lạnh không vào được mà phòng vẫn sáng. Trời nổi trận lôi vũ thì đóng chặt cả hai, vững lòng ngồi yên trong phòng, mặc gió gào, mưa xối xả. Buổi đẹp trời, mở toang cả ra, để gió nhẹ rủ nắng nhạt vào xua tan ẩm thấp.
Cái cửa sổ từ phương trời Âu sớm được người Việt mình chấp nhận.Phố phường chật hẹp, cửa sổ không thể tuỳ tiện, đô thị quy định, cách nhà bên hơn 2m mới được mở cửa sổ. Để tránh làm phiền nhau, cửa sổ mở ra đường thì phải nâng độ cao bệ cửa để không làm phiền khách bộ hành.Lại nói thêm các tấm “ô văng” phía trên bằng bê tông nằm ngang, hay mái ngói nằm nghiêng giúp cho cánh cửa chắn nắng, che mưa. Làm khéo cũng thêm duyên dáng cho ngôi nhà.Bước vào thế kỷ 20, xây dựng nhiều, rừng cây thu hẹp, gỗ hiếm và đắt. Cửa sổ phá thế “độc canh”.
Cửa gỗ ép từ gỗ vụn, gỗ bìa, cửa bằng chất dẻo tổng hợp, cửa kính khung nhôm, kính một lớp, kính hai lớp, kính dán, kính cốt thép, kính phản quang, hoa dâu, trong suốt hay đen sẫm. Kiểu mở cũng đua nở, chếch dưới nghiêng trên, xoay mở ra ngoài, kiểu có chứa khí trơ, trượt ngang, trượt dọc, cứ như làm xiếc. Euro Window- cửa sổ châu Âu, thương hiệu từ ngoài biên giới đang có chỗ đứng trong các công thự sang trọng, khách sạn nhiều sao, biệt thự đại gia. Lại đã thêm em nó: ASEAN Window và VietWindow. Cửa chớp đã thấy vắng dần. Cửa kính có rèm vải, rèm chất dẻo đang là mốt, người ta bảo đẹp mà sang, thông thoáng ư? Đã có máy lạnh, máy sưởi ấm... “Sức người làm nên tất cả”, cải tạo thiên nhiên cơ mà(!).Nắng lắm, mưa nhiều, gió lớn, lại ở độ vào lưng chừng trời, cái cánh cửa sổ ấy có thật thuận lợi, rẻ và đẹp? Vẫn là dấu hỏi trong đầu nhiều năm rồi của nhiều KTS.
KTS Nguyễn Văn Tất, một tác giả từng “ẵm” nhiều giải thưởng kiến trúc trong nước đã có lần đặt vấn đề trên tạp chí, nhưng chẳng thấy có hưởng ứng. Cái công thức “cửa sổ kính chớp” được thay bằng “cửa kính khung nhôm”. Cứ rập khuôn nhau mà làm, dân cư cứ thế mà chấp nhận: chẳng ai nghĩ đến nghiên cứu, cải tiến.Thầy giáo kiến trúc Phó Đức Tùng có lẽ là một trong những người đầu tiên quan tâm đến vấn đề “nhỏ” này. Xin trích dẫn bài viết trên tạp chí Kiến trúc miền Trung – Tây Nguyên số 1/06 (số đầu tiên).Hệ thống cửa của Pháp ngày xưa hợp lý không chỉ vì công năng mà còn vì sự hài hoà về hình thức, tỷ lệ. Với kiến trúc tường chịu lực, tỷ lệ cửa sổ mở ra sẽ buộc phải giữ ở mức nhất định, hình dạng phải hẹp bề ngang để không ảnh hưởng kết cấu, cánh cửa mở ra đều có phần tường làm nến, khiến chúng không gây cảm giác nặng nề.
 

 

Khi kiến trúc hiện đại bỏ hệ tường chịu lực chuyển sang hệ khung với vách ngăn thì không còn cản trở kỹ thuật nữa, vì vậy kiến trúc hiện đại bỏ cửa chớp kính cũ sang cửa sổ băng ngang, cánh đẩy, với hệ thống rèm, mành tre; kiến trúc mới đã chuyển sang hệ kết cấu khung bê tông, khiến cho mặt tiền có thể mở thoáng hoàn toàn. Thế mà đa số nhà vẫn dùng hình thức khung gỗ, cửa chớp như nhà Pháp xưa. Mặc khác vì không còn vườn cây, mái dóc, ô văng, tỷ lệ cửa sổ lại quá lớn nên chúng không được che mưa nắng như các biệt thự khác, khung gỗ trên những mặt tiền tầng cao bị phơi ra mưa nắng, thật là bất hợp lý.Phó Đức Tùng đề ra giải pháp: Cửa mở ra hết cỡ trong khoảng giữa các cột, giữa sàn và dầm. Cửa đẩy, cửa kính khung sắt thanh mảnh, trang nhã.
Hoa sắt đường thẳng, đường chéo, đường cong, màu sắt linh hoạt, khiến cho cùng là mặt kính mà không nhà nào giống nhà nào.Người viết bài này, khi thiết kế trường phổ thông Ngô Quyền, khung bê tông cốt thép, khoảng cách cột 3,9m đã làm cửa sổ kiểu băng ngang, chạy dài suốt từ cột này sang cột khác, bị đồng nghiệp chê là lãng phí, chói mặt vì cửa quá rộng (!).Ta có Viện Nghiên cứu kiến trúc, đứng đầu cả nước về khoa học và nghệ thuật, từng soạn thảo tiêu chuẩn vi phạm thiết kế xây dựng, đề xướng định hướng phát triển kiến trúc cho cả vài chục năm sau.
Lại có Viện Nghiên cứu kiến trúc nhiệt đới dẫn dắt cách thức tạo dựng không gian sống hợp với khí hậu nóng ẩm, Viện Công nghệ vật liệu xây dựng... và chắc rằng còn nhiều, nhiều nhà sáng chế, với nhiều danh hiệu, thương hiệu, tuổi già có, tuổi trẻ lại càng nhiều hơn. Và hàng loạt các đề tài nghiên cứu khoa học cấp nhà nước, cấp ngành, cấp địa phương...Có ai nghĩ đến cái ô cửa sổ không nhỉ? Vấn đề lớn hay nhỏ? Đáng “nghiên cứu” hay “bỏ qua”? Cũng là góp phần cho bản sắc kiến trúc Việt Nam chứ!
 
 
 
 
Kiến trúc sư Ngô Huy Giao
Theo KT&ĐS Số 03
 

Các tin khác