Hà Nội thành “Hà Lội”
Trước kia, từ “Hà Lội” thường được nhắc đến để chế giễu những người nói ngọng âm L-N. Nhưng rồi nó đã trở thành một danh từ mới để nói về tình trạng ngập lụt mỗi khi xảy ra ở thành phố Hà Nội. Và cho đến những năm gần đây, với tình trạng ngập lụt ngày càng nghiêm trọng hơn với tần suất dày hơn, thì gọi “Hà Lội” không sai. Nó phản ánh một hiện trạng, một sự thực đáng buồn và lo ngại chứ không phải là chế giễu hay nhạo báng.
Có lẽ, khi đặt tên cố đô Thăng Long là Hà Nội (nghĩa là “trong sông”) vào năm 1831, vua Minh Mạng – vị vua thứ hai triều Nguyễn cũng không thể nghĩ rằng sau gần 200 năm, cái tên Hà Nội đã trở nên quen thuộc và thân thương lại bị đọc trại đi thành “Hà Lội” – một cách nói mô tả sự thực đầy bi phẫn, xót xa và cam chịu.
Những cơn mưa ảnh hưởng của hai cơn bão vừa qua đã nhấn chìm thành phố thủ đô trong biển nước. Tất nhiên, đây không phải là lần đầu tiên. Những năm trước cũng có những lần thành phố bị ngập lụt, nhưng không nghiêm trọng đến thế này. Nhưng ngược dòng lịch sử để thấy, xưa kia, Hà Nội ngập lụt chủ yếu do lũ sông, chứ không phải do mưa như bây giờ. Còn hiện tại, cứ mưa là ngập. Mưa nhỏ ngập ít, diện hẹp; mưa to ngập sâu, diện rộng. Người dân đã quá quen với cảnh lụt lội ở thủ đô mỗi khi có mưa – nhất là mưa lớn, kéo dài. Không làm gì được, chỉ còn cách “sống chung với lũ” , người dân và cư dân mạng đã chế ra những cụm từ, khái niệm mới nghe thật hài hước và cay đắng: Thành phố chỉ còn một điểm ngập – đó là ngập toàn thành phố, hay cùng các địa danh: cảng nước sâu Mỹ Đình, vịnh Keangnam, làng chài Ngoại giao đoàn, ốc đảo Ciputra, cầu vượt biển vành đai 3, sông đại lộ Thăng Long…
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Ngập lụt là một vấn đề của đô thị hiện đại, cũng như hỏa hoạn, tắc đường, ô nhiễm môi trường…; song nhìn ở góc độ truyền thông, ngập lụt phơi bày tất cả những yếu kém của đô thị mà không thể giải quyết theo cách xử lý khủng hoảng truyền thông thường thấy, bởi tất cả đã hiện hữu, khắp nơi, rõ ràng, không thể che giấu. Cũng không thể xử lý theo cách mỗi khi có vụ việc gì đó xảy ra là chính quyền và cơ quan chức năng yêu cầu “kiểm tra, rà soát, chấn chỉnh…”; dường như mỗi khi mưa - ngập lụt xảy ra là chỉ biết chờ đợi ông giời, và… bất lực.
Hà Nội thành “Hà Lội”. Những ngày vừa qua cả thành phố hỗn loạn. Theo thống kê chưa đầy đủ, thành phố có hàng trăm điểm ngập, giao thông tê liệt; cả triệu cư dân chôn chân hoặc “bơi” trên đường phố ngập như sông. Hàng ngàn phương tiện giao thông (ô tô và xe máy) bị chết máy, hư hỏng; hàng ngàn ngôi nhà phố bị nước tràn vào tầng trệt, hàng chục cao ốc bị nước tràn vào tầng hầm… gây hư hỏng tài sản, thiết bị. Người đi làm không đi làm được, học sinh không đi học được. Có nhiều người đi làm không thể về nhà phải ngủ lại văn phòng, có trường phải trông trẻ em qua đêm. Ở trận lụt ngày 30/9, dân mạng nói vui rằng, đi ra khỏi nhà từ tháng 9 mà tháng 10 mới về được nhà.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Hà Nội thành “Hà Lội”. Từ xưa cổ nhân đã nói: “Nhất thủy nhì hỏa, thứ ba đạo tặc”. Tai họa do nước luôn đứng đầu bởi nó diễn biến quá nhanh và không thể kiểm soát. Những trận ngập lụt ở Hà Nội vừa qua cho thấy rõ điều đó. Ngập lụt luôn đi kèm với tắc đường thành một “combo” vấn nạn đô thị, cùng với nhiều hệ lụy khác như mất điện, mất nước, ảnh hưởng thông tin liên lạc… Việc mất điện là một hệ quả lớn ảnh hưởng tới cuộc sống, sinh hoạt và công việc bởi nhiều nhà cao tầng sử dụng thang máy, nấu ăn dùng điện và công việc ở thành phố cần tới điện năng cho các thiết bị.
Trong đô thị, nếu như hỏa hoạn là tai họa thường gây tổn thất nhiều nhất đến tính mạng con người, thì ngập lụt gây thiệt hại nhất về kinh tế. Công việc đình trệ, sinh hoạt đảo lộn, xe hỏng, công trình - tài sản hư hại, thời gian chết, ô nhiễm môi trường, hao tổn sức khỏe và tinh thần… Tất cả những điều ấy nếu quy ra tiền bạc thì là một con số thiệt hại khổng lồ, khó đo đếm đầy đủ.
Quy hoạch hạ tầng “đi chậm” và những sai lầm
Có một thực tế không thể che giấu, là trong các đợt ngập lụt vừa qua ở Hà Nội, những chỗ ngập sâu, ngập nặng, ngập lâu nhất lại phần lớn ở các khu đô thị mới, vốn được xây dựng hạ tầng đồng bộ; như ở khu Liên hợp thể thao Mỹ Đình, khu đô thị mới Mỹ Đình, khu đô thị mới Cầu Giấy, khu đô thị Ciputra, khu đô thị Trung Hòa – Nhân Chính, khu đô thị Tây Hồ Tây, khu đô thị An Khánh… - hầu hết chỉ cách trung tâm cũ khoảng 10km. Ngược lại, ở trung tâm cũ của Hà Nội như khu Hoàn Kiếm, Ba Đình lại ngập rất ít và nếu có ngập thì kéo dài không lâu. Những khu vực này đã được người Pháp quy hoạch hạ tầng và xây dựng hơn 100 năm trước. Như vậy, rõ ràng là ở những khu mới quy hoạch hạ tầng tuy được gọi là “đồng bộ” nhưng có vấn đề. Hạ tầng ở những nơi này “đi chậm” hơn tốc độ xây dựng, tốc độ đô thị hóa, hoặc không đủ năng lực – đặc biệt trong vấn đề tiêu thoát nước.
Hơn 100 năm trước, người Pháp đã quy hoạch xây dựng khu vực lõi Hà Nội (mà hiện là khu vực quận Hoàn Kiếm cũ và Ba Đình cũ) – bao gồm cả quy hoạch hạ tầng và quy hoạch kiến trúc một cách hợp lý và tôn trọng thiên nhiên. Họ kiến thiết thành phố với một triết lý đơn giản và sâu sắc: “Đừng chống lại nước – hãy để nước đi đúng đường của nó.” Quy hoạch chung và quy hoạch thoát nước được lập với sự nghiên cứu kỹ càng trên nhiều yếu tố: địa chất, địa mạo, địa hình, cốt cao độ, thủy văn của hệ thống sông hồ hiện hữu như sông Tô Lịch, hồ Gươm, hồ Tây, hồ Thiền Quang…, hay xa hơn là sông Hồng. Mỗi con đường, mỗi con phố đều có độ dốc và hướng thoát nước hợp lý dẫn về hệ thống cống rồi ra sông và các ao hồ một cách rất linh hoạt. Nhờ vậy, khi mưa lớn, nước có nhiều hướng thoát, không bị dồn vào một ống duy nhất. Nếu có ngập, cũng chỉ là tạm thời, nó ví như một cái chảo nghiêng có nhiều lỗ thoát ở mép.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Các cống cổ ở khu phố cổ, phố cũ được xây bằng gạch nung đầu thế kỷ 20 - đến nay vẫn hoạt động tốt, là minh chứng cho một tư duy quy hoạch dài hơi và thấu hiểu tự nhiên. Trên bản đồ quy hoạch đó, mật độ xây dựng các công trình kiến trúc vừa phải, đủ và đẹp; chừa lại nhiều khoảng mở cho nước thoát: Đất tự nhiên, công viên, sân vườn, giếng trời, mảng xanh… – tất cả đều góp phần giúp nước mặt thấm dần xuống.
Ngược lại, các khu đô thị mới, hiện đại lại được thiết kế theo triết lý ngược: san phẳng - phủ kín - thoát nhanh. Ao hồ bị san lấp để lấy đất xây nhà, sông, kênh mương bị thu hẹp, mặt đất, mặt đường phủ kín bê tông không còn chỗ cho nước mặt thấm tự nhiên. Khi mưa, nước từ mái nhà, vỉa hè, đường nhựa… đồng loạt đổ xuống cống. Tất cả trông chờ vào cống. Và khi lưu lượng mưa vượt mức thiết kế, cống quá tải - nước tràn lên mặt đường. Hình như khi thiết kế thoát nước mặt, người ta lấy giá trị trung bình chứ không phải biên độ cực đại đã được ghi nhận trong lịch sử? Bên cạnh đó, hệ thống thoát nước giữa các khu không kết nối đồng bộ – mạnh ai nấy làm, mỗi dự án một mạng lưới riêng – khiến nước bị dồn lại, tạo nên hàng loạt “điểm nghẽn cổ chai”. Đáng nói hơn, nhiều cửa xả lại đặt thấp hơn mực nước sông hoặc hồ điều hòa. Khi trời mưa, nước sông dâng, nước trong cống không thoát ra được mà còn bị dội ngược trở lại. Trong khi đó, ở phố cổ, phố cũ, các cửa xả có nhiều cao độ khác nhau, nếu một hướng bị “khóa nước” thì hướng khác vẫn còn lối thoát.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Tư duy quy hoạch, quản lý đô thị nhiệm kỳ, chạy theo lợi nhuận theo kiểu: phân lô bán nền, lấp hồ để thêm diện tích đất bán – tăng giá trị thương mại, cắt giảm hạ tầng ngầm vì tốn kém…; rồi thi công nhanh, nghiệm thu vội, để kịp ngày khánh thành, chào mừng sự kiện; không có cơ quan giám sát đồng bộ, thống nhất... đã tạo nên hiện trạng đô thị “đau khổ” như bây giờ. Khi cư dân phản ánh ngập, các bên lại đổ lỗi cho nhau: chủ đầu tư đổ cho công ty thoát nước, công ty thoát nước đổ cho chính quyền địa phương, chính quyền đổ cho… ông trời mưa không đúng quy trình... Ai cũng “đúng phần mình”, cuối cùng chỉ có người dân là “chọn sai chỗ ở”.
Hà Nội là thành phố của ao hồ. Đây không chỉ là một đặc trưng của địa hình, cảnh quan, khí hậu mà là một điều kiện tự nhiên lý tưởng để tiêu thoát nước. Thế nhưng, ao hồ đã bị san lấp quá nhiều. Theo một nghiên cứu khảo sát từ năm 2017 của Trung tâm nghiên cứu Môi trường và Cộng đồng (CECR): trong khoảng 20 năm (tính đến thời điểm nghiên cứu), Hà Nội đã mất gần 50% diện tích ao hồ, từ hơn 2.000 ha xuống còn hơn 1.000 ha. Trong vòng 5 năm từ 2010 đến 2015, 17 ao hồ của Hà Nội đã bị san lấp hoàn toàn, giảm đi hơn 72.000 m2. Đây quả là một sai lầm khó sửa! Một sai lầm khác cũng dễ thấy là sự phát triển “đô thị mới” ồ ạt và thiếu kiểm soát, với mật độ xây dựng cao, cùng với việc “chồng” nhiều nhà cao tầng trong nội đô đã làm giảm đáng kể bề mặt đất tự nhiên, giảm khả năng thẩm thấu nước mưa và hệ lụy đã thấy rõ ở những năm vừa qua và hai trận ngập lụt gần đây.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Điều nghịch lý đã được giải thích: lượng mưa ở cả hai nơi là như nhau. Vậy tại sao khu phố cổ, phố cũ - khu vực hơn trăm năm tuổi - lại “sống chung với nước” nhẹ nhàng hơn các khu đô thị mới, vốn được quảng cáo là biểu tượng của hiện đại hóa? Nguyên nhân đã rõ, thì cần phải làm thế nào?
Một chuyên gia đô thị bình luận: “Không phải Hà Nội thiếu kỹ sư giỏi, mà thiếu tầm nhìn. Chúng ta đang xây những khu đô thị không thể thở.” Sự khác biệt ấy không chỉ là kỹ thuật thoát nước, mà là triết lý đô thị: Phố cổ, phố cũ sinh ra để sống hòa thuận với nước; còn đô thị mới được dựng lên để “thi đấu” với nước, và trong cuộc chiến đó – nước đã thắng và luôn thắng.
.jpg)
.jpg)
.jpg)
Đến đây, có thể nói thật và nói thẳng vào vấn đề: Hạ tầng Hà Nội quá yếu kém! Hà Nội đã sai lầm và đang thiếu tầm nhìn trong quy hoạch – nhất là quy hoạch hạ tầng. Trong nhiều năm qua, Hà Nội liên tục có những đồ án quy hoạch mới và điều chỉnh quy hoạch, cũng như đổ nhiều tiền vào những dự án đầu tư cho việc thoát nước, nhưng rõ ràng vấn đề thoát nước vẫn chưa được xử lý thấu đáo và thực tế ngập lụt liên tục diễn ra, càng ngày mức độ càng trầm trọng hơn. Giải pháp về thoát nước trong quy hoạch hay các biện pháp kỹ thuật không phải là nội dung đề cập trong bài viết này; bởi có quá nhiều chuyên gia có thể làm tốt điều đó. Vấn đề cốt lõi là: cần phải trả lại không gian cho nước – đó là điều hiển nhiên và cấp thiết. Nếu không, Hà Nội sẽ tiếp tục ngập lụt, thậm chí “chết đuối” sau các trận mưa lớn. Và có lẽ, điều thành phố cần nhất lúc này không phải là thêm những công trình hoành tráng ngàn tỷ, mà là một bản quy hoạch tổng thể bài bản, hạ tầng khoa học, tôn trọng tự nhiên, như cách người Pháp đã làm hơn 100 năm trước.
.jpg)
.jpg)
Lời cuối bài: Giữa hai đợt ngập lụt vừa qua, vào ngày 05/10/2025, UBND TP Hà Nội và doanh nghiệp đầu tư đã làm lễ khởi công dự án Nhà hát Opera Hà Nội (Nhà hát Ngọc Trai) và Công viên Văn hóa nghệ thuật chuyên đề - tọa lạc bên hồ Tây với tổng vốn đầu tư 12.756 tỷ đồng. Sự kiện và con số này hẳn làm nhiều người suy nghĩ khi Hà Nội đang là “Hà Lội”.
Theo Kiến trúc & Đời sống số 233