Hẻm về đâu?

11/9/2020 - Chuyên đề
Tác giả: Bài KTS Lưu Trọng Hải ảnh Nà Sơn, Phan Quang

Hẻm còn được gọi là ngõ, nhưng tôi rất ấn tượng với từ “kiệt” mà ở Huế, Hội An người ta dùng để chỉ cái hẻm. Tiếng kiệt nó gợi tới một cái gì kiệt cùng.

 
 
Ở đây ta không đi sâu vào chuyên môn mà chỉ nhấn mạnh đặc điểm, đa số hẻm ở đô thị hình thành là do tự phát trong quá trình đô thị hoá.
Lối sống trong hẻm cũng là sự tiếp nối và phát triển của lối sống làng xã ở nông thôn. Người cùng hẻm “tối lửa tắt đèn” có nhau. Đó là tập quán tốt đưa vào cuộc sống thành phố.
Nếu xét về sinh hoạt của cuộc sống thì hẻm có những nét thú vị. Ví dụ như hẻm là nơi yên tĩnh hơn mặt phố. Sống trong hẻm là một cộng đồng có sự giao lưu với nhau nhưng không quá ồn ào, náo nhiệt. Sống chung trong một ngõ, hẻm người ta có những sự giao tiếp gần gũi mang đặc trưng của hẻm. Nhà này có thể gửi nhà kia chùm chìa khoá, khi đi chợ gửi mua giùm mớ rau… Những người già ở cùng hẻm cũng thường nhận được sự thăm hỏi, quan tâm của láng giềng nhiều hơn so với ở ngoài mặt phố. Khi đi xa, hình ảnh nhớ về thành phố là hình ảnh của những con hẻm.
Tuy nhiên, bên cạnh những nét thú vị đó, hẻm cũng có mặt trái như lợi dụng hẻm buôn bán, mất vệ sinh, cướp giật… Và điều đáng nói là những tiện nghi của cuộc sống hiện đại ở đô thị khó thâm nhập được vào hẻm. Hẻm nhỏ nên giao thông gặp khó khăn. Làm hệ thống cấp thoát nước cũng vậy.
Trong cuộc sống đô thị hiện đại, người ta tổ chức đô thị thành những đơn vị nhỏ gọi là tế bào đô thị. Một tế bào đô thị phải được tổ chức hoàn chỉnh, đáp ứng nhu cầu sinh sống của người dân trong tế bào đó. Ví dụ như về hạ tầng phải có đường giao thông đủ đáp ứng nhu cầu, phải có kiến trúc nhà ở thích hợp, phải có không gian vui chơi, cây xanh… Xét theo những tiêu chí đó, hiện trạng hẻm ở thành phố chúng ta hiện nay rõ ràng không thể đáp ứng được việc tổ chức thành một tế bào đô thị hoàn chỉnh. Khởi đầu của con hẻm có thể là đường đi tự phát, sau đó là nhà ở bám theo đường. Rồi các dịch vụ nối tiếp nhau xuất hiện cũng là tự phát để đáp ứng nhu cầu trước mắt của người dân. Có những con hẻm lúc đầu có thể rộng nhưng do lấn chiếm thành hẹp. Về mặt quy hoạch, hẻm cũng có thể coi như một tế bào đô thị không được tổ chức, quy hoạch hoàn chỉnh.
 
 
 
 
Trong phát triển đô thị, vấn đề đặt ra là có để hẻm tồn tại hay không và  đối xử với nó  như thế  nào. Theo tôi, thành phố với hàng ngàn con hẻm và hơn phân nửa dân số thành phố sống ở đó nên ta phải có cách đối xử phù hợp.
Quan điểm nhất quán là về lâu về dài, ta phải cải tạo hẻm thành những tế bào đô thị hoàn chỉnh. Song trước mắt, ta phải thừa nhận một thực tế là hẻm còn tồn tại trong thành phố, cùng chung sống với chúng ta trong một thời gian không phải là ngắn.
Nếu tiến hành việc cải tạo ngay lập tức, xử lý cùng một lúc là không khả thi, là sẽ đụng chạm đến cuộc sống của hàng triệu người. Việc cải tạo một lúc hàng ngàn con hẻm là không thể vì không chỉ muốn là được. Ta còn phải căn cứ vào vốn, vào nhân lực cụ thể.
Ta nên ưu tiên cải tạo trước các con hẻm ngóc ngách, lộn xộn. Điều quan trọng không phải là quy định hẻm này 3 mét, hẻm kia 4 mét… mà quan trọng là cách làm.
Chính quyền địa phương cùng người dân phải làm dựa trên cơ sở là lợi ích của người dân tại chỗ. Phải làm cho người dân thấy được quyền lợi thiết thân của mình khi tiến hành cải tạo. Ví dụ như mở rộng hẻm đủ để xe cứu thương, cứu hoả đi thì đó là lợi chung. Với những con hẻm ngoằn ngoèo, không gian chật thì phải cấp thiết có quy chuẩn kiến trúc về xây dựng để không phát triển thêm nhà, chiếm hết không gian, làm cho hẻm ngày càng tăm tối, lộn xộn.
Với những con hẻm tương đối ổn định về quy hoạch, xe hơi có thể vào được thì ta nên củng cố, coi nó như một thành phần của đô thị và sẽ để nó tồn tại lâu dài.
Với một số con hẻm đặc biệt, có yếu tố giá trị lịch sử, văn hoá… thì phải cùng cộng đồng người dân ở đó bàn cách giữ cho được nét văn hoá cộng đồng đó, coi nó như một phần của di sản đô thị.
Tôi muốn nhấn mạnh rằng, dù làm cách nào đi nữa thì cũng phải xuất phát từ thực tế cộng đồng của người dân tại chỗ. 
 

 

 
Xây dựng không gian công cộng thân thiện cho hẻm phố Sài Gòn
Ngoài bộ mặt sôi động, phồn hoa, TP.HCM còn có một bộ mặt khác tĩnh lặng hơn. Ðó là hệ thống vô vàn con hẻm nhỏ, chia nhánh chân rết từ mặt tiền hoa lệ, đi sâu vào trong, tạo thành một mạng lưới với nhịp sống nhẹ nhàng. Ðây là nơi mà khoảng 80% cư dân đô thị, sau một ngày làm việc đã về sống cuộc sống gia đình, gần gũi về mặt không gian với những người lân cận mà họ khá hiểu biết về nhau. Những biện pháp về quy hoạch sẽ không đi ngược với xu thế phát triển đô thị nói chung và TP.HCM nói riêng. Không thể để các con hẻm tồi tàn tồn tại như khu nhà ổ chuột trên kênh Nhiêu Lộc trước đây. Cần phải cải tạo chúng đồng thời phát triển những mặt mạnh của chúng. Có thể từ những giá trị văn hoá hẻm phố này với lối sống linh động đặc trưng của người dân TP.HCM, ta tiến tới lập các khu đô thị mới với những tuyến phố đi bộ, tuyến phố xuyên các khu nhà hiện đại để tái tạo phong cách trên. Hình thành những hẻm phố với không gian công cộng đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của cộng đồng, để những hẻm phố trở nên văn minh thì đó là nguồn lực nội sinh thúc đẩy sự phát triển của thành phố.
Trích tài liệu của PGS-TS-KTS Nguyễn Trọng Hoà và PGS-TS Tôn Nữ Quỳnh Trân tại hội thảo chuyên đề “Đô thị hoá và cuộc sống đô thị trong tương lai ở Việt Nam - Bàn về không gian công cộng trong đô thị” tháng 8.2005
 
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 12 (tháng 4.2007)

Các tin khác