Phong cách, nên hiểu như thế nào?

15/9/2020 - Chuyên đề
Tác giả: KTS Trần Khánh Trung

KT&ĐS xin giới thiệu bài viết của KTS Trần Khánh Trung về cách đặt vấn đề phong cách trong nội thất và kiến trúc, giúp bạn đọc tiếp cận dưới góc độ thực tế.

 
 
Nội thất theo phong cách Á Đông lấy gỗ làm vật liệu chủ đạo
 
Mua sắm nội thất - dù là mua đồ làm sẵn hay đặt thiết kế trọn gói - là một phần việc thường chiếm nhiều thời gian và tiền bạc của chủ nhà khi xây nhà mới. nhưng đây cũng là phần việc mà thường thì các chủ nhà khó hài lòng nhất. nhiều người xây nhà, lắp đặt nội thất xong, mở tiệc tân gia, bên cạnh những lời chúc mừng đã có nhà mới, chỗ an cư lạc nghiệp là những nhận xét đôi khi làm cho chủ nhà “nhức đầu”. ví dụ như nhà “thiếu gu”, “quê”, “giống như cái showroom”, “đẹp nhưng không sang” hoặc thậm chí, đơn giản nhất là “cũng được nhưng… chẳng có gì đáng nói” - dù chủ nhà đã bỏ vào đó rất nhiều tiền bạc, công sức và thời gian!
 
Theo từ điển tiếng Việt, “phong cách” có hai ghĩa: là “vẻ riêng trong lối sống, làm việc của một người hoặc hạng người nào đó” hay “những đặc điểm có tính hệ thống định hình về nghệ thuật, sử dụng ngôn ngữ của cá nhân” (Từ điển tiếng Việt thông dụng). Trên thực tế, hầu hết mọi người đều hiểu rõ ý nghĩa thứ nhất của từ này, như phong cách sống, phong cách làm việc, phong cách lãnh đạo, phong cách trình diễn… và thậm chí đôi khi những từ có vẻ tối nghĩa cũng được chấp nhận như “phong cách… xìtin”!
Tuy nhiên ở nghĩa thứ hai thì hình như mọi người cho rằng chỉ dành cho các nhà chuyên môn, không phải của quần chúng. Đặc biệt, phong cách trong kiến trúc hay nội thất lại càng ít người hiểu rõ, kể cả các nhà thiết kế chưa có nhiều kinh nghiệm. Một người bạn ngoài nghề hỏi tôi làm sao để phân biệt được tất cả các phong cách trong nội thất? Tôi đã bảo với anh ta rằng tôi cần nhiều tuần để đọc hết các tài liệu trước khi trả lời và bạn cũng cần nhiều ngày để hiểu hết những điều tôi nói. Sau đó bạn cần thêm nhiều tháng hoặc nhiều năm nữa để kiểm chứng xem tôi nói có đúng không, bởi vì bản thân tôi cũng chưa chắc rằng mình không sai!
 

Bàn luận đến vấn đề này có lẽ không thể gói gọn trong một bài viết hay một vài giờ nói chuyện được. Có thể nói, phong cách kiến trúc và nội thất thật bao la mà ít có ai tự tin cho rằng đã hiểu tất cả. Phong cách kiến trúc trên thế giới có rất nhiều, nội thất càng nhiều hơn. Ngoài các phong cách lớn ảnh hưởng đến nhiều quốc gia, lãnh thổ thì mỗi địa phương lại có phong cách riêng của mình, các phong cách này lại trộn lẫn với nhau cho ra nhiều nhánh khác nữa. Để có thể đi sâu phân tích từng thể loại phong cách kiến trúc, nội thất có lẽ cần đến sự góp sức của nhiều nhà thiết kế khác nhau. Do vậy, trong bài viết này chỉ xin phép trao đổi với các bạn đôi điều tổng quan về phong cách trong kiến trúc và nội thất là hai loại hình nghệ thuật thường gắn liền với nhau.

Có thể giải thích sự hình thành một phong cách kiến trúc như sau: một công trình kiến trúc mới xuất hiện với vài điểm khác biệt các công trình trước đó. Có thể khác biệt về kiểu dáng kiến trúc, kết cấu mới, phương pháp thi công mới, vật liệu mới hay một nhu cầu mới, một tư tưởng mới… Khi tác phẩm được nhiều người chấp nhận, điểm đặc biệt đó được một số nhà thiết kế khác làm theo và phát triển thêm, dần dần trở thành nét đặc trưng riêng so với các kiến trúc khác. Một xu hướng kiến trúc riêng biệt hình thành một cách hệ thống, lan rộng ra nhiều khu vực, nhiều lãnh thổ hay quốc gia và trở thành phong cách mới.

Như vậy một phong cách có thể chỉ được xác định bởi một vài yếu tố riêng biệt, nhưng yếu tố này thường được xác định bởi nhiều chi tiết có tính hệ thống rõ ràng. Hai phong cách khác nhau về các đặc điểm riêng biệt vẫn có thể có một số điểm chung, do cùng sử dụng các yếu tố của một phong cách khác trước đó.

 
Đền Pantheon tại Rome với phong cách Cổ đại La Mã (Roman Classic)
 

Nhà Trắng, một công trình tiêu biểu của phong cách Neo Classic, có khá nhiều chi tiết tương tự như đền Pantheon
 
Giống như mốt trong thời trang, phong cách kiến trúc cũng trải qua các giai đoạn hình thành, phát triển, và suy tàn. Tuy nhiên chu trình của nó kéo dài hơn. So với thời trang chỉ vài mùa, vài thập niên thì phong cách kiến trúc có thể kéo dài vài chục năm, vài thế kỷ hoặc hơn nữa. Đối với thời trang, sự phát triển thường đi theo đường xoắn ốc, sau một chu kỳ phát triển lại quay trở lại gần vị trí ban đầu, như quần ống túm ở thập niên 60 biến đổi thành ống loe thập niên 70, trở lại ống túm hơn một thập niên kế tiếp rồi lại loe trở lại như hiện nay. Phong cách kiến trúc cũng vậy, từ phong cách La Mã cổ đại từ trước Công nguyên qua các quá trình phát triển sang các phong cách khác lại trở về với phong cách cũ nhưng mới hơn: Neo classic - phong cách sử dụng lại các chi tiết kiến trúc của La Mã cổ đại nhưng trên một bố cục mặt bằng, mặt đứng tự do hơn. Có điều quá trình này kéo dài hàng nhiều thế kỷ.
Cùng với sự biến đổi nhanh chóng trong thế giới hiện đại, phong cách kiến trúc cũng biến đổi với tốc độ nhanh hơn trong giai đoạn gần đây. Trước đây, một phong cách có thể tồn tại nhiều thế kỷ thì nay chỉ còn vài thập kỷ. Số lượng các phong cách kiến trúc khác nhau cũng ngày càng tăng hơn nhiều. Các nhà nghiên cứu đã thống kê có đến gần 20 phong cách lớn về kiến trúc xuất hiện trong thế kỷ 20, gần bằng với số lượng phong cách của 5 thế kỷ trước đó và nhiều hơn số lượng phong cách hình thành trước thế kỷ 15.
Một đặc điểm nữa của phong cách kiến trúc là nó không có ranh giới rõ rệt, giai đoạn cuối của phong cách này thường rất gần với giai đoạn đầu của phong cách kế tiếp. Các phong cách thường giao thoa với nhau, một công trình kiến trúc có thể có sự pha trộn của hai hay nhiều phong cách khác nhau. Ngoài ra, mỗi phong cách khi du nhập vào một lãnh thổ quốc gia nào đó lại hoà trộn với phong cách địa phương để cho ra một phong cách riêng dù có cùng họ hàng với phong cách chuẩn ban đầu. Thí dụ phong cách kiến trúc truyền thống của Việt Nam chịu ảnh hưởng của phong cách Trung Hoa nhưng sau khi hoà trộn lại cho ra một phong cách riêng khác với kiến trúc Trung Quốc.
 

Phong cách nội thất cũng có quá trình hình thành và phát triển tương ứng với phong cách kiến trúc. Chu kỳ phát triển của phong cách nội thất có thể ngắn hơn. Số lượng các phong cách nội thất được hình thành nhiều hơn trên cùng một thời gian. Trong một phong cách kiến trúc thì phong cách nội thất tương ứng có thể chia làm nhiều phong cách khác nhau. Thí dụ đồng hành với phong cách kiến trúc Decorative industrialism (phong cách với nhiều chi tiết trang trí kỷ hà) thì phong cách nội thất lại chia làm hai thể loại: Art nouveau và Art deco với các chi tiết hoa văn khác biệt nhau rõ rệt (hình 5 và 6). Ngược lại, cũng có những phong cách nội thất có thể đi cùng với nhiều phong cách kiến trúc ở nhiều giai đoạn khác nhau.

Một không gian nội thất có thể được xác định bởi nhiều yếu tố như không gian kiến trúc, bố cục mặt bằng, đường nét, hình khối, màu sắc, chất liệu, ánh sáng… nhưng để phân biệt các phong cách khác nhau trong không gian nội thất ấy đôi khi có thể chỉ cần một vài đặc điểm. Các phong cách có thể khác nhau một cách rõ rệt về đường nét, hình dáng, về bố cục mặt bằng, chi tiết trang trí như giữa Classic và Modern; có thể phân biệt dễ dàng bằng chất liệu như giữa hitech - sử dụng nhiều vật liệu kim loại - và truyền thống Á Đông với gỗ là vật liệu chủ yếu. Nhưng cũng có thể chỉ khác nhau đôi chút như giữa Baroque và Rococo hoặc giữa Minimalism - phong cách tối giản và New modern - phong cách biến đổi từ modern với đường nét hình khối tự do, đơn giản.

Để tìm hiểu về phong cách, sinh viên kiến trúc trong trường được học cả một học kỳ, nhưng không phải ai tốt nghiệp đều hiểu rõ về nó. Việc hiểu biết về phong cách đòi hỏi một thời gian dài nhiều năm có nghiên cứu hoặc quan tâm đến vấn đề này. Nhiều trường hợp cách phân loại phong cách của nhà chuyên môn này lại mâu thuẫn với nhà nghiên cứu khác. Cùng một công trình, có thể người này cho là phong cách này người khác lại gọi là phong cách khác. Và ngay cả các nhận định của cá nhân tôi trong bài viết này cũng có thể không được các nhà thiết kế khác đồng tình.

Tóm lại, phong cách kiến trúc, nội thất rất đa dạng và phong phú. Để hiểu và phân biệt được chỉ một phần của nó đòi hỏi quá trình tìm hiểu lâu dài mà cả các nhà chuyên môn cũng gặp khó khăn. Do vậy, nếu bạn cảm thấy lo lắng khi mình chưa hiểu biết gì về phong cách thì hãy an tâm rằng không ít nhà chuyên môn cũng thế. Có lẽ chỉ có các nhà giáo dục sẽ phải ưu tư vì chuyện đa số người tiêu dùng hiện nay còn chưa đủ kiến thức về lĩnh vực này so với các người tiêu dùng phương Tây.

 

 

Kiến trúc Trung Hoa (ảnh trái). Dù cùng phong cách, kiến trúc Việt Nam vẫn có nhiều nét khác biệt so với kiến trúc Trung Hoa, từ độ cong của mái đao đến các chi tiết kiến trúc, trang trí khác
 
Trong nội thất phong cách Art Deco, các chi tiết trang trí mạnh mẽ hơn với nhiều đường nét Kỷ hà
 

 

Các chi tiết nội thất theo phong cách Art Nouveau với những đường cong thiên nhiên mềm mại (ảnh trái). Nội thất theo phong cách Hi-tech với vật liệu chính là kim loại khác biệt hẳn so với phong cách Á Đông lấy gỗ làm vật liệu chủ đạo
 
Nội thất phòng ngủ theo phong cách Classic 
 
Nội thất phòng khách theo phong cách Modern
 
Nếu bạn đang phân vân trong việc chọn phong cách gì khi xây nhà, thì cách tốt nhất nên tìm một nhà thiết kế nhiều kinh nghiệm tư vấn trước. Thông thường các nhà thiết kế chỉ mạnh ở một vài thể loại phong cách nào đó mà mình ưa thích và làm việc thường xuyên trên phong cách này, còn đối với các phong cách khác họ sẽ không hiểu hết, không phân biệt rõ rệt hoặc đơn giản là không thích, không quen thiết kế. Có thể khi bạn gặp nhà thiết kế thứ nhất, anh ta sẽ đề nghị bạn theo phong cách A vì anh ta mạnh về thể loại này. Nhưng khi gặp nhà thiết kế thứ hai, cô ta sẽ vẽ theo phong cách B, đơn giản là vì cô ta không thích phong cách A. Có thể sản phẩm sau cùng của cả hai nhà thiết kế này đều không làm bạn hài lòng vì nó không đúng với sở thích của bạn. Nếu gặp một nhà thiết kế kinh nghiệm, ông ta có thể sẽ căn cứ vào các đồ đạc trong nhà hiện tại của bạn hoặc thậm chí căn cứ trên trang phục của bạn đang mặc để hiểu sở thích của khách hàng và đưa ra một phong cách phù hợp nhất. Một cách khác hay được các đơn vị thiết kế lớn áp dụng là đưa ra một số hình ảnh thể hiện các phong cách khác nhau, khách hàng sẽ cho biết ý kiến của mình trên các hình ảnh ấy, từ đó đơn vị thiết kế sẽ nắm rõ “gu” của bạn và chọn một kiến trúc sư có kinh nghiệm để thiết kế đúng với phong cách bạn yêu thích. Khi bạn đã chọn được kiến trúc sư thiết kế đúng với “gu” của mình thì việc quyết định đóng nội thất riêng hay chọn mua từ các showroom đồ gỗ nên có ý kiến của người thiết kế ấy, cách nào cũng được miễn là phù hợp với phong cách nội thất trong nhà mình.
Trong nhiều trường hợp, nội thất một căn nhà không theo một phong cách nào cả nhưng nhìn vẫn có “gu”. Đó là do người thiết kế khi pha trộn biết chọn lọc các chi tiết của nhiều phong cách khác nhau nhưng hài hoà khi đứng chung trong một không gian.
Để đo được “gu” của nội thất như thế nào sẽ căn cứ vào đánh giá của nhiều nhà chuyên môn hoặc của những người có hiểu biết về lĩnh vực này. Như vậy có thể nói không nhất thiết phải tìm cho bằng được một phong cách riêng biệt nào đó cho ngôi nhà của mình, có thể đó là sự hoà trộn của nhiều phong cách nhưng miễn sao nó có “gu” là được. Và quan trọng hơn hết, cái “gu” đó phải phù hợp với mình cái đã.
 
Phong cách Rococo (đầu thế kỷ 18) là bước tiếp theo của phong cách Baroque
 
Nội thất với phong cách Baroque (thế kỷ 17) với các chi tiết trang trí dày đặc
 

 

Minimalism, phong cách tối giản (ảnh trái). Phong cách New Modern cũng có những chi tiết gần giống với Minimalism
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 13 (tháng 5.2007)

 

Các tin khác