Phòng khách – những đổi thay theo thời gian

17/11/2022 - Chuyên đề
Tác giả: KTS NGUYỄN TRẦN ĐỨC ANH

Phòng khách là một không gian quen thuộc và quan trọng trong ngôi nhà ở. Như một lẽ thông thường, nhà dù giàu hay nghèo cũng dành một chỗ để tiếp khách. Mỗi loại hình nhà ở có không gian phòng khách khác nhau ở cả góc độ kiến trúc, văn hóa, tập quán… Và không chỉ khác biệt về không gian, phòng khách còn đổi thay cả theo thời gian.

 
 
Những phòng khách xưa
Xin được bắt đầu từ một kiến trúc nhà ở truyền thống. Đó là ngôi nhà ba gian hai chái phổ biến ở nông thôn đồng bằng Bắc bộ và cũng hiện diện ở nhiều vùng miền khác. Trong ngôi nhà này, 3 gian giữa nhà không có vách/tường ngăn, mà chỉ ngăn cách ước lệ bằng hệ khung gỗ kết cấu. Theo bố trí nội thất thường thấy thì hai gian hai bên kê giường ngủ (thường là của người già), gian giữa phía trong là bàn thờ, phía trước bàn thờ là nơi tiếp khách. Có thể thấy không gian tiếp khách này khá trang trọng vì nằm giữa nhà, trước một không gian tâm linh nghiêm cẩn. Để tiếp khách, nơi này thường kê một bộ bàn ghế gỗ, nhà khá giả thì có thể là tràng kỷ kiểu cổ, salon; nhà kém hơn thì có thể là bộ bàn ghế bình thường với kiểu ghế tựa 3 nan. Không gian tiếp khách này khá linh hoạt, bởi cũng là nơi ăn, nơi sinh hoạt chung của gia đình. Rộng hơn, cả 3 gian nhà đều sử dụng linh hoạt, ngay cả trong việc tiếp khách. Ví như giường của bà thường là nơi quây quần tám chuyện của các bà, các cô; giường của ông có thể là một chiếu tổ tôm. Và khi nhà có cỗ, thì mỗi giường này cũng là nơi bày một mâm, cùng với một mâm ở bàn khách. Không chỉ vậy, người ta còn có thể tiếp khách trên một tấm chiếu ngoài hiên hay trên chiếc chõng tre ngoài sân, khi thời tiết đẹp; và tất nhiên tùy đối tượng khách cụ thể và nội dung câu chuyện giữa chủ và khách. Tựu trung lại, có thể thấy trong kiến trúc này, không gian khách - ăn - ngủ khá là linh hoạt trong từng tình huống, hoàn cảnh cụ thể.
Kiến trúc điển hình tiếp theo là ngôi nhà phố thị, mà tiêu biểu là nhà ở phố cổ Hà Nội hay Hội An (Quảng Nam), Chợ Lớn (Sài Gòn). Những ngôi nhà này thường có cấu trúc đặc trưng là hẹp và dài, nên còn được gọi là nhà ống. Nhà thường có nhiều lớp không gian với giếng trời, sân trong phát triển theo chiều sâu. Theo đó, phòng khách thường ở lớp không gian ngoài, gắn liền với nơi kinh doanh hoặc sản xuất. Điều đó tiện lợi trong việc giao tiếp với đặc thù buôn bán ở mặt phố, mặt đường. Khu vực bếp ăn thường lùi sâu phía trong, có khi ở cuối nhà. Và như vậy, không gian phòng khách và không gian bếp - ăn độc lập và cách biệt với nhau; phòng khách có tính chất hướng ngoại và phòng bếp - ăn (cùng các phòng ngủ) mang tính hướng nội. Đó cũng là sự khác biệt đặc trưng của đô thị và nông thôn ở hai loại hình nhà ở điển hình vừa đề cập. Sự khác biệt ấy được biểu hiện rất rõ trong hình thái kiến trúc, song nó xuất phát từ văn hóa, tập quán, lối sống và phương thức sản xuất.
Khi người Pháp vào Đông Dương và Việt Nam, họ đã mang theo nhiều hình thái kiến trúc mới với những công năng mới. Trong số đó, có một thể loại vừa cũ, vừa mới là biệt thự. (Ở đây, chúng ta chỉ đề cập tới biệt thự gia đình, không đề cập tới các loại đặc biệt như công thự, dinh thự). Cũ - vì nó là nhà ở, có nhiều thứ quen thuộc trong đó; mới - vì nó có một hình thức kiến trúc mới, trong môi trường mới. Biệt thự thời kỳ này được xây dựng nhiều ở những đô thị lớn, trung tâm như Hà Nội, Hải Phòng, Huế, Sài Gòn… hay những đô thị nghỉ dưỡng như Đà Lạt, Tam Đảo, Sa Pa… Biệt thự được xây dựng trong khuôn viên rộng có cây xanh, và chức năng nó chỉ để ở; hầu như không có yếu tố kinh doanh như nhà phố hay mang dấu ấn sản xuất nông nghiệp như nhà ba gian hai chái ở nông thôn như đã đề cập ở trên. Trong biệt thự, các không gian được phân bố khoa học, rõ ràng và cụ thể như gara, phòng khách, phòng ăn, phòng làm việc, phòng ngủ, phòng vệ sinh… Trong đó, phòng khách là một không gian quan trọng thường được tách biệt, có cửa ra vào riêng, được bài trí nội thất và trang trí bài bản, có tính thẩm mỹ cao ở cả góc độ kiến trúc và nội thất. Lý do bởi chủ nhân của các ngôi biệt thự này thường là quan chức, thương nhân, giới tinh hoa thượng lưu… và đương nhiên khách - tức các mối quan hệ của họ cũng cùng đẳng cấp, đòi hỏi một không gian giao tiếp xứng tầm. Ở các ngôi biệt thự này, phòng bếp - ăn thường riêng biệt không liên hệ trực tiếp với phòng khách, song tính chất của nó khác hoàn toàn với những ngôi nhà phố.
Trong thập niên 60-70 của thế kỷ trước, một số đô thị - tiêu biểu là Hà Nội xuất hiện một loại hình kiến trúc mới, đó là chung cư - mà khi đó người ta gọi là nhà tập thể. Đối tượng ở trong kiến trúc này là những cán bộ nhà nước. Chung cư thường cao 3-5 tầng và mỗi căn hộ có từ 1-3 phòng. Không có sự phân định cụ thể không gian trong những phòng này, mà là do người sử dụng bố trí. Nói chung với diện tích khiêm tốn, thậm chí ở mức tối thiểu nên hầu như không có phòng khách riêng. Phòng khách thường cũng là phòng ăn và nhiều khi kiêm cả phòng ngủ. Thế nhưng, tiếp khách vẫn là việc quan trọng nên trong cái không gian đa năng ấy, người ta vẫn cố gắng bố trí góc tiếp khách đàng hoàng, lịch sự trong điều kiện có thể - về cả không gian và kinh tế. Bộ salon gỗ, chiếc tủ ly, hay tủ lệch là một “combo” thường thấy. Ở đó, người ta bày biện nhiều thứ để có thể “làm sang” không gian như tivi, đài radio cassette, tủ lạnh… rồi cả những bằng khen, giấy khen, huân huy chương, ảnh cưới, ảnh lưu niệm gia đình, tranh, tượng... Ở góc độ nào đó, sự đa năng của không gian và tham lam trang trí nó có nét giống với ngôi nhà nông thôn ở phần đầu bài viết. Thế hệ chung cư này giờ được gọi là chung cư cũ (để phân biệt với chung cư mới cao tầng hơn, hiện đại hơn) vẫn hiện diện và tồn tại, là chứng nhân ghi dấu ấn một thời…
 
 
Và những đổi thay
Cuối thập niên 80, sang thập niên 90 thế kỷ trước, cùng với sự xóa bỏ bao cấp và mở cửa kinh tế thị trường, nhiều công trình nhà ở tư nhân tự xây mọc lên - đa phần là dạng nhà phố, ở trên phố hay trong ngõ, hẻm. Sự cải thiện kinh tế cùng nhu cầu tiện nghi nhà ở tăng lên là lý do chính. Nhiều người xây nhà trên đất cũ vốn là nhà cấp 4 một tầng chật hẹp, số khác rời căn hộ chung cư (cũ) mua đất làm nhà. Những ngôi nhà thời kỳ này thiếu vắng bàn tay của kiến trúc sư, na ná giống nhau với công thức: phòng khách phía ngoài, phòng bếp ăn phía trong ở tầng trệt và cầu thang, vệ sinh ở giữa. Tuy nhiên, đã có sự thay đổi ở nơi phòng khách - đó là sự hiện diện của những chiếc xe máy - một phương tiện đã trở nên quen thuộc trong mỗi gia đình. Nơi để xe thường liền kề với phòng khách, hay thậm chí để luôn trong phòng khách nếu diện tích không dư dả. Đã bắt đầu xuất hiện những bộ sofa bằng chất liệu da hay vải thay thế cho bàn gỗ chất liệu gỗ truyền thống. Phòng khách thời kỳ này vẫn mang tính hướng ngoại và giữ đúng công năng của nó là để tiếp khách.
Cũng bắt đầu ở thời kỳ này, quá trình đô thị hóa ở nông thôn diễn ra và ngày càng phát triển mạnh mẽ. Những ngôi nhà 3 gian mái ngói thưa dần, thay vào đó là dạng nhà ống và nhà biệt thự. Ở đó, phòng khách không còn là không gian linh hoạt như trước nữa mà có tính chất riêng biệt. Kiểu dáng kiến trúc, phong cách nội thất và đồ đạc nội thất được người quê hay bắt chước, cóp nhặt, sắm sửa theo kiểu nhà ở đô thị. Tuy vậy, trong khi phòng khách ở những ngôi nhà phố có xu hướng đơn giản đi thì ở nhà nông thôn nhiều khi mang tính phô trương. Phương tiện nghe nhìn đã trở nên phổ biến, và tivi cùng dàn máy nghe nhạc là những thứ quan trọng thể hiện “đẳng cấp” nơi phòng khách trong những ngôi nhà mới ở nông thôn, bên cạnh những thứ cũ như lịch treo tường, ảnh lưu niệm hay bằng khen, giấy khen. Dù gia đình ở mức gia cảnh nào, thì phòng khách của ngôi nhà mới cũng vẫn là không gian quan trọng, thể hiện gương mặt, cái tôi của chủ nhân.
Cuối thế kỷ trước, đầu thế kỷ 21 đánh dấu bằng việc xuất hiện của một thế hệ nhà ở mới trong các đô thị - đó là chung cư cao tầng có thang máy trong các đô thị lớn như ở Hà Nội hay TP.HCM. Đó là một bước ngoặt lịch sử của tiến trình nhà ở. Trong những căn hộ chung cư này, các không gian đã được định vị cụ thể chứ không còn chung chung như kiểu chung cư cũ nữa. Theo đó, các căn hộ có phòng ngủ riêng (thường 2-3 phòng) và không gian phòng khách và bếp ăn được thiết kế liên thông. Ngoài những yêu cầu đặc thù của kiến trúc và kỹ thuật (đảm bảo ánh sáng, thông thoáng) thì sự liên thông này có ý nghĩa tiết kiệm diện tích, mở rộng không gian và tiện lợi trong sử dụng. Ở thời kỳ này, mạng viễn thông đang phát triển mạnh mẽ; điện thoại cố định là phương tiện phổ cập ở các gia đình và bắt đầu xuất hiện điện thoại di động, internet. Thông tin dễ dàng hơn làm cho việc gặp nhau trực tiếp nhiều khi là không cần thiết. Cùng với việc quan hệ xã hội có nhiều thay đổi dẫn tới vai trò tiếp khách ở phòng khách giảm đi, mà không gian này trở thành không gian sinh hoạt chung của gia đình. Nội thất trong không gian này cũng khác. Sofa “kiểu Tây” đã dần thay thế các bộ bàn ghế gỗ kiểu cũ; kệ tivi thay cho tủ ly, tủ lệch; sàn gỗ thay sàn gạch; chiếu sáng được đầu tư, chú trọng hơn... Tới thời điểm hiện tại, nhiều thế hệ chung cư mới đã ra đời, ngày càng vươn cao và hiện đại hơn và sẽ là mô hình nhà ở chủ đạo trong các đô thị lớn.
Trong các khu đô thị mới đã và đang xây dựng, phát triển, cùng với nhà chung cư cao tầng thì dạng nhà biệt thự và liền kề cũng là những loại hình phổ biến. Ở các loại hình nhà ở này, cũng giống chung cư cao tầng, và với cùng lý do; phòng khách và phòng bếp ăn có xu hướng được kéo gần lại với nhau để tiện cho sinh hoạt. Trong mối quan hệ ở đô thị, ở quần cư sinh sống, người ta không còn hay đến nhà nhau để thăm hỏi hay chuyện trò kiểu hàng xóm láng giềng như xưa nữa, thậm chí ở gần kế bên mà không biết mặt nhau. Các mối quan hệ công việc cũng giải quyết ở cơ quan, văn phòng hay bằng điện thoại, internet. Chính vì vậy dần dần phòng khách có tính chất gia đình và hướng nội. Những ngôi nhà phố, nhà liền kề thay đổi cấu trúc so với chính nó ở thời kỳ đầu. Đấy là việc phòng khách và phòng bếp thường được đẩy lên lầu, kết nối với nhau thành một không gian sinh hoạt chung của gia đình. Phòng khách này chỉ dùng tiếp khách họ hàng, bạn bè thân mật, còn gọi là phòng sinh hoạt chung. Ở đó có tivi và các phương tiện nghe nhìn, nhiều nhà có cả đàn piano. Ở đó việc tiếp khách còn gắn liền với bếp ăn để tiện cho việc ăn uống; và đôi khi bàn ăn cũng là nơi tiếp khách. Còn những khách vãng lai, khách công việc... giao tiếp nhanh thì có một phòng khách tạm ở tầng trệt. Ở phòng khách này nội thất thường được bố trí đơn giản, trang trí đơn giản và không có phương tiện nghe nhìn. Nhìn chung, phòng khách, hay phòng sinh hoạt chung ở những thế hệ nhà ở mới có xu hướng đơn giản trong bày biện trang trí, không còn là nơi trưng bày kiểu khoe khoang như xưa nữa. Thẩm mỹ kiến trúc, nội thất, mức độ tiện nghi được chú trọng hơn rất nhiều, với sự góp mặt của kiến trúc sư và các nhà thiết kế. Vấn đề chuyên môn được xử lý bài bản, đó là điều đáng ghi nhận.
 

 
Có thể nhận thấy một điều thú vị rằng ở nông thôn, những ngôi nhà cũ có không gian đa năng, phòng khách linh hoạt trong sử dụng thì những ngôi nhà mới lại có xu hướng tách biệt phòng khách khỏi phòng ăn và các không gian khác; còn ở đô thị những ngôi nhà cũ không gian phòng khách - phòng bếp ăn thường tách biệt thì ở những ngôi nhà mới lại kết hợp gần nhau. Điều đó cho thấy ở nông thôn, các mối quan hệ đối ngoại vẫn được duy trì, tôn trọng và gia đình cần sự riêng tư nhất định trong sinh hoạt. Còn ở đô thị, sự kết hợp không gian cho thấy ngôi nhà được chú trọng sự tiện lợi, tiện nghi trong sử dụng, và có ý nghĩa kết nối các thành viên trong gia đình. Nhưng cũng có thể thấy, với sự phát triển của internet và thiết bị cầm tay thông minh, với sự tiện nghi trong ngôi nhà ở (có phòng ngủ riêng) mỗi cá nhân thường thu hẹp vào thế giới của riêng mình, và thực tế những phòng khách, phòng sinh hoạt chung ở ngôi nhà nhiều khi trống vắng.
Nhìn lại một quá trình, đã thấy nhiều sự phát triển và đổi thay, ở nhiều phương diện, góc độ: văn hóa, xã hội, công nghệ... Câu chuyện phòng khách chỉ là một câu chuyện nhỏ trong dòng chảy cuộc sống qua thời gian. Có sự thay đổi là tốt, là hay, là sự phát triển tích cực, nhưng cũng có những sự thay đổi tiêu cực mang lại những hệ lụy nhất định. Tất cả đều có những ảnh hưởng nhất định tới hình thái kiến trúc, không gian kiến trúc và con người sống trong đó, dù ở nông thôn hay thành thị. Gọi là phòng khách nhưng hầu như không tiếp khách; mà việc tiếp khách lại diễn ra ở những không gian khác. Bây giờ, người ta tiếp khách, hẹn hò gặp gỡ, trao đổi công việc ở văn phòng, quán cà phê, quán bar, trên sân tennis, sân golf...; chuyện trò, thăm hỏi, chúc mừng, chia buồn qua điện thoại di động, internet, Zalo, Facebook... Khó có thể đoán định được những sự thay đổi mới trong tương lai, nhưng chắc chắn phòng khách vẫn là một không gian quan trọng trong ngôi nhà ở, là sự bất biến của kiến trúc.
 
 
Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 197

Các tin khác