Việc sửa sang nhà cửa về bản chất thể hiện thái độ sống biết trân trọng gia đình và cộng đồng của cha ông ta. Nhưng thời hiện đại với nhiều biến đổi sâu rộng, trong đó kiểu khoe nhà khoe mình, chưng diện sống ảo… đã phần nào khiến những thói quen tốt, tập quán đẹp bị mai một. Khi không biết chọn lọc đúng mức, vừa đủ, thì các triết lý Đông phương, nhất là Dịch học và tập quán truyền thống cần được nhắc lại giúp gia chủ cũng như giới chuyên môn có những “neo đậu” về nếp ứng xử đáng tham khảo.
Từ “điểm dừng” trong võ thuật, triết học và đời sống
Nhu cầu giao tiếp theo kiểu “tốt khoe xấu che” luôn không thể thiếu trong mọi thời kỳ xã hội. Nhưng giao tiếp cũng tạo nên va chạm, tương tác và tiếp thu qua lại về mặt hành xử. Giới võ thuật xưa nay hay có câu “giao lưu trao đổi, điểm tới là dừng” khi gặp gỡ giao đấu, thể hiện tinh thần thượng võ và tôn trọng nhau. Các ghi chép lịch sử hay thi đấu thể thao đối kháng hiện nay cũng đề cao tôn chỉ “tới là dừng” này, nhưng thế nào là “tới” để từ đó biết “dừng” thì lại là điều không rõ ràng, dễ gây ngộ nhận(*).
Trong Kinh Dịch, nguyên lý “Vật cực tất phản” (mọi thứ đến cực điểm thì quay ngược lại) đã nêu rõ quy luật: Làm điều gì thái quá tất sinh biến, như Dương quá thịnh thì Âm sẽ sinh để phản lại. Mọi quẻ Dịch đều nhắc về triết lý này qua diễn giải khác nhau, như quẻ Trung Phu mang ý nghĩa thành tín, trung đạo, không vượt quá; còn quẻ Khiêm thì giữ cương ở trong, bọc nhu ở ngoài.
Đạo đức kinh của Lão Tử thì nói “Vô vi nhi vô bất vi”: Không làm mà không gì là không làm! Dừng không phải là yếu, mà là không cần tiếp tục. Có thể thấy vô số áp dụng triết lý này trong Đạo xử thế: Nói đúng đủ rồi thì dừng; trong Đạo làm chủ: Quản vừa đủ thì người tự vận hành; trong Đạo tu thân: Biết đủ ắt tâm an.
Khi đem quan niệm “điểm tới là dừng” vào xây cất nhà mới, hay sửa chữa trang hoàng nhà cửa, ta đang chuyển võ đạo thành gia đạo, và hiểu Dịch Lý chính là hiểu đạo để giữ phúc, không phải để phô trương làm sai lệch trường khí.
Tới cách “làm như không làm” sao cho đủ
Kinh Dịch cũng tàng ẩn 3 chữ then chốt: Trung (中)- vừa đủ chừng mực; Chỉ(止)- ấn định biết dừng; Phúc (福) - giữ được lâu bền. Diễn giải tiếng Việt ngắn gọn là Đủ, Đúng và Đọng. Trang hoàng nhà cửa không chuộng nhiều, mà cần Khí đến tụ ổn không tán. Nếu làm quá ắt Khí động loạn, Tài hao tán và Tâm bất an. Từ 3 điều then chốt trên, khi ứng vào sửa nhà cửa cũng thông qua ba điều nên “biết”. Biết chỗ nào nên sửa, biết chỗ nào nên giữ, và biết lúc nào dừng tay. Ví dụ như cửa kẹt, khóa hỏng (khí ra vào mà không giữ được), hay tường trần bị nứt, thấm dột (bất tiện, ẩm thấp) hoặc bóng đèn hư hao, sáng tối bất thường ở nơi sinh hoạt. Dĩ nhiên phải sửa, sửa đúng chỗ để dùng, sửa đúng cách để không hư hao, và dừng lại khi đã đầy đủ.
Tâm lý chạy theo đám đông và sự “lây nhiễm thị giác” khi tham khảo quá nhiều thông tin thiếu chọn lọc sẽ khiến gia chủ có góc nhìn phê phán nơi cư ngụ, thấy nhà mình sao luôn thiếu thốn, và khát khao sự công nhận, mong được tung hô “đẹp, sang, chất” của mạng xã hội. Từ đó dẫn đến chỉnh sửa bố cục đang ổn, muốn thay mới đồ đạc còn dùng tốt, và đi vay mượn phong cách, mua sắm phụ kiện không tương thích (về bản chất và cấu trúc) để gán ghép vào nơi cư ngụ của mình.
Xem lại quẻ Khiêm, thấy rằng “Cái cũ còn dùng được là gốc của phúc”(**). Thay hết đồ cũ sẽ khiến Nội khí của nhà hao tổn, nhà thành nơi không có ký ức. Do đó nên “Tri chỉ nhi hậu định”, nghĩa là biết dừng rồi mới an. Dấu hiệu để dừng việc sắp bày quá mức là khi vào một không gian cảm thấy dễ thở, tự quán chiếu chung quanh thấy lòng không bồn chồn nhấp nhổm, không mong cầu ai khen ngợi. Nếu vẫn còn thấy hình như thiếu gì đó, có nên thêm nữa không, là tâm chưa dừng lòng chưa yên mà không phải do nhà chưa đủ. Ví dụ khi vào phòng ngủ nếu nhận thấy an nhiên tự tại, ấy là nơi của riêng mình không mong ai biết đến hay khen tặng, ấy là giữ được cái tĩnh tại, là như về với gốc của lòng mẹ chở che.
Đạo đức kinh của Lão Tử có nói: “Nhất sinh nhị, nhị sinh tam, tam sinh vạn vật”. Nhưng cuối cùng thì “vạn vật không cần bày hết” nghĩa là Đạo vận hành tự nhiên, không can thiệp, và vạn vật luôn tự sinh sôi, không cần bày tỏ hay phô diễn hết bản chất của mình, bởi sự giản dị, ẩn tàng mới là gốc rễ của tồn tại.
Để tu sửa đúng đón năm Bính Ngọ
Năm Bính Ngọ mang tính Hỏa vượng, thì “điểm tới” không phải làm cho mạnh lên hay rực rỡ hơn, mà phải biết hạ nhiệt để giữ phúc. Theo ứng dụng Dịch Lý - Ngũ Hành thì Bính Ngọ 2026 là năm Bính Thiên can Dương Hỏa (lửa mặt trời) vị ở Nam phương, còn Ngọ Địa chi cực Hỏa, vị cũng ở chính Nam. Hỏa trùng Hỏa nên cực Dương, mà Dương cực thì sinh Âm. Nếu khí Dương quá vượng mà không biết dừng, trước thì sinh tán, nóng, hao, sau sẽ sinh nhiễu, động, loạn, hoại, hủy. Vì vậy, theo lẽ Sinh Khắc Thừa Vũ của Ngũ hành thì năm Bính Ngọ không cần thêm Hỏa, cũng không thể dập Hỏa, mà cần: Dẫn Hỏa về Trung, cho Hỏa chỗ hạ, cùng với điều tiết Thủy có điểm hữu dụng phát huy. Công thức Ngũ hành cho năm Bính Ngọ là Hỏa tới Thổ giữ Kim định Thủy dưỡng Mộc sinh.
Lẽ thường hay nghĩ năm thuộc Hỏa hay mệnh chủ Hỏa thì phải thêm màu đỏ, thêm sáng, thêm động. Thêm như vậy hóa ra thành xu tất nịnh, bồi tất hại. Cần đủ kiến văn để hiểu thấu lẽ tạo hóa mà Dịch đã diễn giải: Điểm “tới” chính là lúc Hỏa bắt đầu gây nóng nảy-gấp gáp-bồn chồn, khi cảm thấy thiếu thốn muốn làm thêm, muốn khoe rực rỡ, thì đó chính là lúc họa đến, cần phải dừng, phải nghiệm. Như đường đi của Cửu Cung, từ quẻ Ly số 9 (là Hỏa, sáng, động, lóa) lui về quẻ Cấn số 8 (là Thổ, núi, dừng, tụ). Điều này hợp Trung Đạo (lối đi đúng) của năm Bính Ngọ: Từ Ly biết chuyển sang Cấn, thấy đủ sáng rồi dừng lại, thấy có đầy thì biết ngưng, để giữ gìn, để bồi lắng.
Có một vài mẹo nhỏ sau đây để giúp kiềm chế “tâm loạn khí tán” trong lúc sửa sang nhà cửa dịp tết đến xuân về, trên nguyên tắc kiểu tư duy Tây phương là Less Is More, làm ít đi mà được nhiều hơn.
- Nguyên tắc Nhất Vị Nhị Hướng: Thấy chỗ cần sửa chứ không thấy điều cần khoe. Vị nhìn theo Môn-Táo-Chủ, vị trí nào để đón tiếp, vị trí nào chỉ riêng tư, vị đặt gì cần ổn định, vị tọa nào bất di dời. Nhìn vị chứ khoan trông hướng, thấy chỗ cửa phòng khách sẽ nhiều người tới lui mà nhếch nhác luộm thuộm, vậy dọn một chút sạch sẽ là sáng sủa lên không? Trông lại vị bếp có bị thủy hỏa xung khắc, nước lửa đụng nhau thì khắc phục thế nào, đâu nhất thiết treo đèn kết hoa nơi nấu nướng ám khói mùi! Ngó đúng vị có sai lệch gì không, vị ổn rồi thì xoay hướng để tránh mở cửa gặp kỳ đà cản mũi, hay đi lại cứ thấy hun hút thấu xuyên, ấy là cách lấy tầm nhìn làm cốt lõi. Mà “tầm nhìn” ở đây là của chủ thể nhìn ra, chứ không phải người ngoài nhìn vào, tức là không phải sửa nắn ngắm nghía hoài dung mạo mình, mà thực chất là tránh để mình bị nhận những bất an hình tướng từ bao cảnh tác động.
- Nguyên tắc Tam bất: Thừa bất Sinh, Vũ bất Khắc, Cực tắc Phản. Tức là cái gì tuy tương sinh mà làm nhiều quá cũng hại, như Thủy tràn trề không sinh Mộc mà gây úng ngập, hại môi sinh. Đồng thời, cái gì xung khắc mà làm quá cũng gây cảnh tức nước vỡ bờ, cái yếu hơn tất phản lại, như bật đèn nhiều và chói khiến nhiều thứ lòa mờ lẫn lộn (Hỏa khắc Kim) do bề mặt phản quang lấp lánh, lòng bất an. Cho dù màu đỏ có là tín hiệu may mắn đầu năm thì cũng chỉ cần đôi ba điểm nhấn, vài đóa hoa xuân là tươi tắn góc nhà rồi. Không “trải Hỏa” khắp nơi, mà tìm “điểm tới” như là một vùng neo đậu thị giác, kích hoạt thính giác, như một điểm nhấn nhá trung tâm, chứ không phải toàn bộ không gian.
Cụ thể hơn, thử chọn một không gian có tính đại diện cho Hỏa, như bàn thờ hay khung cửa đón khách, rồi cân nhắc nhìn nhận tính trung hòa của Thổ, tính lắng đọng của Thủy, cân nhắc có nên dùng hành Kim để kết nối Thổ và Thủy, cân nhắc chút Mộc để báo hiệu xuân sang… Nghĩa là chớ bỏ quên hành nào, chớ thiên lệch đơn lẻ. Chẳng phải vô cớ mà các hãng sơn hay tư vấn màu sắc đều chọn “màu của năm” là những gam màu tự nhiên, màu chiết xuất từ môi trường, màu trung tính… và tông xanh như xanh Olive, xanh rêu, xanh đại dương… được xem như một dạng “kích Thủy cho năm Hỏa” khá thú vị, hài hòa.
Và như lẽ thường tình của chuyển vận vũ trụ, năm mới lại tới, như mọi năm đã qua, các tốt xấu hiện diện trong nhà cửa cũng là sự phản chiếu lại hành vi ứng xử, tâm tư gửi gắm của con người sống trong đó. Biết đủ để dừng, biết sai để sửa luôn là phương cách Trung Đạo xác lập các mối quan hệ con người và môi trường trở nên tốt đẹp hơn, bền vững hơn.
(*) Về mặt võ học, “điểm tới là dừng” tức là ra đòn đúng điểm cần đến thì dừng lại, để không cố gây sát thương quá mức, triệt hạ đối thủ, đông thời cũng không để quá đà gây mất an toàn cho bản thân. Một chiêu thức hoàn chỉnh gồm 3 giai đoạn là Khởi (Âm - tĩnh - tích lực), Hành (Dương - động - phát lực) và Chỉ (Âm - thu - hóa lực). Triết lý “Điểm tới là dừng” chính là dừng trước khi đến “cực”, biết lúc nào nên chuyển từ Dương sang Âm nhằm giúp cho Lực không mất, Khí không tán, Thế vẫn trọn, ra tay có chừng mực không vì thắng mà loạn tâm vô đạo.
(**) Quẻ Khiêm (謙): Biểu tượng là Đất (Khôn) ở dưới, Núi (Cấn) ở trên, nghĩa là người khiêm tốn thì ở dưới thấp, nhận vào, không kiêu ngạo, nên được nhiều người giúp đỡ, phúc đức tự nhiên đến. "Cái cũ còn dùng được là gốc của phúc" biểu hiện qua:
- Tiết kiệm, không lãng phí: Dùng lại đồ cũ là biểu hiện của sự cẩn trọng, không tiêu xài hoang phí, tích lũy tài sản và phúc đức.
- Trân trọng giá trị: Nhìn thấy giá trị bền vững của những điều cũ, không chạy theo mốt mới nhất thời, thể hiện sự khôn ngoan.
- Khiêm tốn, giản dị: Với tinh thần “Địa đạo biến doanh nhi lưu khiêm” trong đó “Địa” là rộng lớn, “biến” là biến động, “lưu” nghĩa là tụ tập tại một nơi. Như dòng nước, nước thường chảy đến nơi thấp nhất, không chảy đến nơi cao. Sự thấm nhuần luôn ở chỗ thấp.
THEO KIẾN TRÚC & ĐỜI SỐNG SỐ 235