So sánh xã Thạnh Mỹ Tây trên bản đồ Đô thành Sài Gòn tỉnh Gia Định năm 1960 và phường Thạnh Mỹ Tây trên bản đồ địa giới phường của TP.HCM năm 2025. Trên bản đồ cũ, ngã tư Hàng Xanh chính là giao lộ giữa Xa lộ Sài Gòn- Biên Hòa và đường Hùng Vương (Gia Định) xưa
Từ 1.7.2025, TP.HCM chính thức sắp xếp lại hành chính còn hai cấp, quận Bình Thạnh được chia thành 5 phường là Gia Định, Bình Thạnh, Bình Lợi Trung, Thạnh Mỹ Tây, Bình Quới trong đó Thạnh Mỹ Tây được cho là một trong những cái tên ít được biết đến(1).
Về tên gọi “Thạnh Mỹ Tây”, trao đổi với người viết bài này, nhà nghiên cứu Nguyễn Đình Tư cho biết: “Thạnh” (盛) nghĩa là phồn thịnh, “Mỹ” (美) là tốt đẹp. Cái tên Thạnh Mỹ thể hiện ước vọng về một vùng đất trù phú, yên lành. Thuở ban đầu, Thạnh Mỹ là địa danh rộng lớn nằm hai bên bờ sông Sài Gòn. Về sau, vùng đất được chia tách: Phần bên kia sông trở thành Thạnh Mỹ Lợi (thuộc Thủ Đức), còn phần ở bờ tây sông giữ tên Thạnh Mỹ Tây đến năm 1975.
Thạnh Mỹ Tây xưa vốn là một làng thuộc tổng Bình Trị Thượng, quận Gò Vấp, tỉnh Gia Định thời Pháp thuộc từ 9.12.1939(2). Sau nhiều biến động hành chính, từ 1959, xã Thạnh Mỹ Tây vẫn thuộc quận Gò Vấp, tỉnh Gia Định. Sau 30.4.1975, xã này được nâng lên thành quận Thạnh Mỹ Tây. Năm 1976, hai quận Bình Hòa và Thạnh Mỹ Tây sáp nhập thành quận Bình Thạnh(3).
Như vậy, trong giai đoạn 1976-2025, tên “Thạnh Mỹ Tây” không còn và sau 49 năm, tên “Thạnh Mỹ Tây” được khôi phục trở lại trong hệ thống tên gọi hành chính của TP.HCM.
Bìa tài liệu “Kế hoạch Kiến thiết vùng Thạnh Mỹ Tây Gia Định”
So sánh bản đồ tỉnh Gia Định năm 1966 và bản đồ địa giới phường mới công bố, ta thấy gần như toàn bộ xã Thạnh Mỹ Tây thời thập niên 1960 nằm trong địa giới 2 phường Gia Định và Thạnh Mỹ Tây hiện tại. Thời đó, Xa lộ Sài Gòn- Biên Hòa bắt đầu từ cầu Phan Thanh Giản tức là cầu Điện Biên Phủ hiện nay.
Khi ấy, khu vực Thạnh Mỹ Tây thuộc tỉnh Gia Định nằm ngoài rìa đô thành Sài Gòn đất rộng người thưa. Từ khi xa lộ Sài Gòn- Biên Hoà được thiết lập, ở hai bên vùng gần đô thành Sài Gòn nhất là ở xã Thạnh Mỹ Tây từ cầu Phan Thanh Giản đến ngã tư Hùng Vương (nay là ngã tư Hàng Xanh), nhà lá đã mọc lên mỗi ngày một nhiều. Trước thực trạng này, ngày 16.4.1964, Nha Tổng giám đốc Kiến thiết và Thiết kế đô thị của Bộ Công chánh và Giao thông đã trình Kế hoạch kiến thiết vùng Thạnh Mỹ Tây Gia Định khu vực 2 bên xa lộ từ cầu Phan Thanh Giản đến cầu sông Sài Gòn.
Xin trích một phần từ tài liệu của Tổng Nha Kiến thiết tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia II:
Về đạo lộ (đường sá): Hai bên xa lộ đều dự trù một đường riêng song song với xa lộ cho các cư xá phía trong sử dụng, khỏi gây trở ngại cho sự lưu thông của xe cộ trên xa lộ. Những đường nhỏ sẽ được nghiên cứu sao cho từng tiểu đảo để cho các nhà không ở sát công lộ dự trù có đủ lối thoát ra công lộ. Vì địa thế, đất đai tương đối thấp và ảnh hưởng bởi thuỷ triều, nên có dự trù đường đê bao để bảo vệ mỗi khu vực khỏi bị ngập khi bất thường.
Vùng xã Thạnh Mỹ Tây dự trù chia thành các khu Gia Viên, khu cao ốc, khu bình dân, khu dành cho cơ sở công ích, khu khoáng địa.
Khu Gia Viên tiếp giáp với xa lộ. Trong khu này các kiến trúc xây cất phải khang trang đẹp đẽ, có vườn, sân trước mặt và 2 bên. Khu này xây cất 2 loại, biệt thự đơn lập có bề ngang tối thiểu 25m và diện tích thửa đất tối thiểu 1.000m2, biệt thự song lập có bề ngang tối thiểu 30m và diện tích tối thiểu 1.200m2 (600m2 cho 1 nhà)... Quy định mật độ xây dựng của mỗi biệt thự không quá 50% diện tích và khoảng bất trúc tạo tính từ lộ giới vào là 5m tối thiểu.
Khu cao ốc thì kiến trúc phải cất ở giữa đất, chung quanh phải dành để làm sân vườn một diện tích tối thiểu bằng nửa diện tích đất. Chiều cao của kiến trúc tối thiểu là 5 tầng lầu và tối đa là 20 tầng lầu. Kiến trúc phải cách ranh đất chung quanh là 2/3 chiều cao. Mực độ nền tầng trệt nếu để ở phải cao ít nhất là 0,3m so với mực đường trước mặt nhà.
Ngã tư Hàng Xanh thập niên 1960
Khu cư xá bình dân ở phía Nam xa lộ từ cầu sông Sài Gòn đến rạch Văn Thánh. Khu này có dự trù nhiều khoảng trống dùng làm thanh địa, công viên, cùng trường học, bệnh xá. Các nhà xây kiểu căn phố liên kế áp vách nhau thành từng dãy, tối đa là 1 tầng lầu có thể dùng để ở hoặc buôn bán làm tiểu công nghiệp. Bề ngang mỗi lô là 4m, bề sâu là 20m. Nhà chính phải cách nhà phụ thuộc tối thiểu là 3m sân trống. Nhà phải xây bằng gạch, lợp ngói hay fibro hay tôn, phải có trần bằng vôi rơm hay cát-tông. Nền nhà phải lót gạch hoặc tráng xi-măng. Nhà ở phải cao tối thiểu 3,6m tính từ nền tới trần. Khi dãy nhà nào dùng riêng để ở thì kiến trúc phải lui khỏi lộ giới 2m để làm vườn…
Khu dành lại cho cơ sở công ích gồm những thửa đất dành để xây dựng, công sở, công thự, trường học, bệnh viện, chợ, nhà phát điện,… Điều kiện kiến trúc sẽ xét từng trường hợp.
Khu khoáng địa: Ngoài các đường sá, sông ngòi, khu này dành làm công trường, công viên, sân vận động, vườn ươm cây,…
Từ vùng đất ven đô ít dân cư, nơi được xem là “cửa ngõ phía Đông” của Sài Gòn, bản “Kế hoạch Kiến thiết vùng Thạnh Mỹ Tây Gia Định” năm 1964 đã phác thảo một không gian đô thị cân bằng giữa các khu cư trú, hành chính, tiện ích, giao thông. Các loại hình nhà ở cũng bao gồm biệt thự đơn lập, song lập, nhà phố, cao ốc với các khái niệm mà ngày nay ta thấy quen thuộc trong các văn bản quy hoạch - xây dựng như mật độ xây dựng, hệ số sử dụng đất, chiều cao, cốt nền…
Xã Thạnh Mỹ Tây cửa ngõ phía đông Sài Gòn ngày xưa với địa danh quen thuộc là “ngã tư Hàng Xanh” nay trở thành phường Thạnh Mỹ Tây nằm trong trung tâm chính của TP.HCM kết nối hệ thống giao thông hiện đại, phát triển các nhà ga Metro kết nối các vùng.
(1) https://tuoitre.vn/tai-sao-quan-binh-thanh-de-xuat-ten-phuong-moi-la-thanh-my-tay-20250326090846284.htm
(2) Từ điển Địa danh Hành chính Nam bộ, Nguyễn Đình Tư, nhà xuất bản Chính trị Quốc gia, 2008
(3) https://www.hcmcpv.org.vn/tu-lieu/van-kien-tu-lieu/gioi-thieu-quan-binh-thanh-1491378721
Cầu vượt Hàng Xanh hiện nay được đưa vào sử dụng từ năm 2013 Theo Kiến trúc & Đời sống số 233