Những không gian kết nối cộng đồng, đem lại lợi ích chung… luôn là mục tiêu cần có để kiến trúc trở nên Lợi hơn, bền vững hơn
Với ai hay “bắt trend- theo trào lưu” hiện nay, có vẻ như năm Ất Tỵ 2025 đang ngày càng chứng tỏ câu chuyện “năm thanh lọc, năm loại trừ…” là nỗi lo ngại, với hàng loạt những “biến căng”, hay vấn đề bị phơi bày
Tuy nhiên khi nhìn nhận theo quan điểm vạn vật luôn vận động phát triển thì biến động thế nào đều có thể giải mã với Dịch học. Cách tiếp cận này phù hợp không chỉ với góc nhìn văn hóa Đông phương, mà cũng được khoa học Tây phương công nhận và nghiên cứu, phổ biến dưới dạng chiêm nghiệm và kiểm nghiệm.
Có thể thấy các tuyên ngôn về kiến trúc bền vững hiện đại luôn nhấn mạnh đến tính hài hòa đa diện, tổng thể: Công trình phải hài hòa với môi trường tự nhiên, mang lại lợi ích kinh tế, đảm bảo sự công bằng - an toàn xã hội, đồng thời giữ gìn bản sắc văn hóa. Nếu soi chiếu qua lăng kính Dịch học, ta nhận thấy sự tương ứng rất rõ với Tứ đức căn bản từ Đạo vận động của vạn vật: Nguyên- Hanh- Lợi- Trinh(*).
Bền vững tinh thần cho ngôi nhà bằng góc tâm linh (bàn thờ, tượng tôn giáo trang nghiêm, sáng sủa, an lành)
Không chỉ là tư tưởng triết học cổ xưa
Nguyên- Hanh- Lợi- Trinh không chỉ nằm trong tư tưởng triết học xưa, mà còn là một hệ nguyên tắc tương đồng với triết lý bền vững ngày nay. Sự gặp gỡ ấy cho thấy tính phổ quát của trí tuệ nhân loại: Dù từ Dịch học phương Đông hay lý thuyết kiến trúc phương Tây, mục tiêu cuối cùng đều là tạo dựng một môi trường sống hài hòa lâu dài, có ích cho con người và tự nhiên.
Cụ thể, theo Dịch lý, một ngôi nhà có “đức” cần các tiêu chí, giá trị theo thứ tự sau:
- Nguyên (sáng khởi, nền tảng vẹn toàn): Trong Dịch, đây là sức khởi sinh, là gốc rễ của vạn vật. Trong kiến trúc, đó chính là thiết kế tổng thể gắn liền với môi trường tự nhiên - chọn đúng vị trí, hiểu điều kiện khí hậu, địa hình, nguồn lực. Một công trình muốn bền vững phải bắt đầu từ nền tảng này.
- Hanh (thông suốt, lưu hành): Là sự thuận lợi, lưu chuyển. Trong kiến trúc, đó là sự vận hành trơn tru của không gian, khí hậu và công năng - công trình phải thở được, thông gió, chiếu sáng hợp lý, giao thông nội bộ mạch lạc, vận hành hài hòa với dòng sống đô thị.
- Lợi (hiệu quả, lợi ích chung): Là những gì kiến trúc mang lại lợi ích cho cộng đồng. Kiến trúc bền vững ngày nay nhấn mạnh hiệu quả kinh tế - năng lượng - xã hội: Tiết kiệm tài nguyên, giảm chi phí, đem lại giá trị sử dụng lâu dài, và quan trọng là tạo lợi ích chung chứ không chỉ cho riêng chủ đầu tư.
- Trinh (chính bền, kiên định): Là giữ được chính đạo, lâu bền với thời gian. Trong kiến trúc, đó là giá trị ổn định và bản sắc văn hóa - một công trình không chỉ đứng vững về mặt kỹ thuật mà còn có linh hồn, phản ánh đúng tinh thần cộng đồng và không bị lạc lõng trước các sự biến đổi.
Tứ đức này vốn không chỉ là lời dự đoán, hay mong muốn áp đặt cao xa, mà là nguyên tắc thấu hiểu và ứng xử để mọi sự được hình thành và tồn tại lâu dài. Làm nhà chính là quá trình tổ chức không gian thông qua kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật bài trí, nhưng đó mới chỉ là tạo ra house, còn để có một home bền lâu thì còn phải biết ứng xử với thiên nhiên và con người.
Mỗi nhà dù sôi động đến đâu cũng nên có góc “trầm lắng” để gia đình kết nối, tránh cảm giác bất định, là giữ chữ Trinh nhằm bảo toàn nếp sống, lưu truyền cho thế hệ sau
Vận dụng linh hoạt, đánh giá trọn vẹn
Như vậy, khi vận dụng vào việc tạo dựng nơi ăn chốn ở bền vững hay không, “Tứ đức” Nguyên- Hanh- Lợi- Trinh trở thành nguyên tắc thiết kế và đánh giá: Từ khởi thảo ý tưởng tổ chức không gian hiệu quả sử dụng kết nối và lan tỏa giá trị bền vững.
Cụ thể như khi đánh giá nếp nhà ở Nam bộ thì “Nguyên” là nhìn nhận đặc trưng của nếp sống sông nước dẫn đến tổ chức hàng ba, nhà mái dốc, sàn nước…do đâu mà xuất hiện. Còn trong nhà đô thị hiện đại thì “Nguyên” chính là sự gắn kết con người với thiên nhiên trong bối cảnh mới. Không gian đô thị muốn có bản sắc cần một “cái nguyên” - tức là mạch sống tự nhiên và tinh thần văn hóa bản địa - làm dữ liệu căn bản. Khi đó, ý tưởng ban đầu, tinh thần gốc của công trình không thể sao chép gượng gạo, hay cố ép chủ quan, bởi thiếu nguyên do, khởi đầu, dữ liệu đúng… thì không thể đem lại kết quả phù hợp.
Nhưng dù đã có ý tưởng hợp khởi điểm, thì kiến trúc không đơn thuần là sáng tạo ra một nội dung hay một thông điệp mang tính khuôn mẫu. Nhà cửa ở đâu thì phải liên thông, tương quan với môi trường, giao thông, dòng khí phong thủy… ở đấy. Chữ “Hanh” theo nghĩa “vạn sự hanh thông” là đòi hỏi sự thông suốt, trôi chảy, không bế tắc, đồng nghĩa với công trình phải hòa thuận với cộng đồng, dễ tiếp nhận, không đối nghịch. Từ đó dẫn đến lợi ích được dung hòa, kiến trúc “xài được”, tiện lợi, và không gây xung đột lợi ích với các bên liên quan. Lợi biểu hiện tính kinh tế: Chọn giải pháp kết cấu, vật liệu, chọn màu sắc, đồ đạc… tương ứng với chi phí một cách hiệu quả, không phí phạm, không phiền toái khi sử dụng, bảo trì. Chữ Trinh sau đó nói lên sự chuẩn mực: Đúng người- đúng thời điểm- đúng nơi- đúng chỗ. Nói phổ quát là ngôi nhà xác lập và gìn giữ được lâu bền về giá trị và đạo lý. Còn nói theo Dịch lý thì đó là sự tôn trọng trung đạo trong việc “ăn ở” và “sinh sống” thuận với Trời Đất. Chữ Trinh cuối cùng biểu hiện qua khâu hoàn công- vận hành- đánh giá- xác lập quan niệm lâu dài. Và quy trình này rất đáng tham khảo trong bối cảnh hiện đại: Không phải công trình nào bị cũ, bị xuống cấp, hay thiếu phù hợp nhịp sống hiện đại cũng phải đập phá, xóa bỏ. Việc đánh giá theo các lợi ích đa chiều sẽ giúp gìn giữ và phát triển hài hòa các công trình di sản trong thời đại đô thị hóa nhanh và ồ ạt như hiện nay.
Trong nhà truyền thống, yếu tố nước (Thủy lành= Hanh thông) không chỉ là “nước” vật chất, mà là biểu tượng dòng sống an lành - văn hóa nông thủy của người Việt
(*) Tứ đức suy xét theo Âm Dương–Ngũ Hành
Ôn cố tri tân là thái độ giúp nhà chuyên môn vận dụng được tứ đức dưới lăng kính Dịch học mà cụ thể là thấu hiểu âm dương ngũ hành.
Nguyên tương ứng với Mộc, sự khởi sinh, nảy mầm, Dương khởi từ Âm, sinh trưởng rồi được nuôi dưỡng (ý tưởng) và chăm sóc từ đầy đủ gốc rễ (có thể hiểu là gốc gác kiến thức văn hóa, cơ sở dữ liệu và nền tảng giáo dục, tri thức). Từ phương Đông gốc của Mộc, Nguyên chuyển về Hanh qua tương tác dòng chảy, lưu thông, ứng với Thủy. Nơi nào có nước, nơi đó sự sống nảy sinh. Hanh đạt được khi Dương không bức bách và Âm không đình trệ, chính là nguyên lý “Khí phải lưu hành”, nếu tắc nghẽn thì mọi quan hệ rối loạn. Hanh vừa là yếu tố sinh thái (nước cho sự sống), vừa là yếu tố văn hóa (cội nguồn văn minh, tâm thức dân tộc).
Khi hệ thống lưu chuyển hợp lý thì lợi ích nảy sinh và chọn lọc, vừa khai mở sáng rõ (Hỏa) mà vừa tích tụ nuôi dưỡng (Thổ) để sinh sôi. Trong Ngũ Hành, Lợi gắn với Hỏa - Thổ (Hỏa khai sáng, Thổ nuôi dưỡng cho muôn vật). Về Âm Dương, lợi ích chỉ đạt khi hài hòa, nhiều bên cùng lợi, chứ không phải chỉ một nhóm hưởng lợi. Cũng chính cái Lợi là “thuốc thử” cho tính bền vững của dự án: Chọn Lợi trước mắt hay lợi dài lâu, chọn Lợi cho mình hay chia sẻ lợi cho cộng đồng. Khi Lợi vận hành đúng, thì tính ổn định, lâu dài sẽ đạt được. Đó là khi Âm giữ lại cho Dương ổn định, ứng với Kim ngưng kết, định hình, còn gọi là Âm tàng Dương bảo, tiền đề cho dài lâu.
Vậy nên khi suy xét theo Âm Dương, Ngũ Hành, cần chú ý mối quan hệ Động- Tĩnh, Sinh- Trưởng- hóa- Tàng nêu trên để không gò ép. Thay vì cố phân chia hay ráp nối từng đức vào từng hành, nên nhìn nhận tất cả trong một chu trình vận động hoàn chỉnh - từ sinh (Nguyên) → hành (Hanh) → lợi (Lợi) → bền (Trinh), rồi lại quay về sinh.
Trở lại với kiến trúc bền vững, có thể thấy vòng vận động này tương hòa trong ngoài nhịp nhàng. Bên trong, công trình phải có giá trị căn bản, an lành, nuôi dưỡng con người (Thổ - trung tâm). Bên ngoài, nó phải đóng góp cho xã hội, cộng đồng, văn minh nhân loại (Hỏa - vòng ngoài).
Không gian hiện đại cần đa chức năng để tăng tính Lợi, như làm phòng khách kết hợp sinh hoạt, bếp gắn với bàn ăn mở…
Nếp nhà Nam bộ, chữ Trinh thể hiện qua khu phía sau bao giờ cũng có khoảng vườn sau, chừa trống đất hậu, vừa tiện dụng vừa giúp đời sau tiếp tục mở rộng
Thổ trong “Lợi” chính là trung tâm - bản nguyên (gốc dưỡng Khí, bền lâu). Hỏa trong “Lợi” là vòng ngoài - xã hội (lan tỏa, truyền thông, cộng đồng). Khi kết hợp, nó thành Âm Dương hòa: Vừa giữ được gốc, vừa chia sẻ ra ngoài. Trinh nếu nhìn theo quan điểm hiện đại sẽ là “chỉ số hiệu quả” (giống như thước đo tài chính, hiệu năng đầu tư xây dựng). Còn hiểu rộng, “Trinh” còn là sự bền vững về văn hóa - tinh thần, cụ thể là: Ngôi nhà “có hậu”, “nở hậu” không chỉ cho đời nay mà còn hướng đến đời sau ( tính thời gian, trao truyền). Không gian sống giữ được tính nhân văn, gắn với cội nguồn, truyền thống. Công trình di sản không phải vì “nhiều tuổi” được kính lão đắc thọ, mà còn hàm chứa giá trị tổng hòa văn hóa, chứng nhân theo thời gian để tiếp nối thế hệ, chứ không thuần túy là vật thể tiêu dùng.
Tóm lại, khi khoa học Tây phương hôm nay khi nói về sustainability (bền vững), thường chia ra: Kinh tế- xã hội- môi trường. Còn đạo học Đông phương nói về Trinh, nhấn mạnh “giữ chính đạo” để trường tồn, trong đó bao hàm luôn cả đạo lý, văn hóa, nhân luân. Vậy “Trinh” không chỉ là đo lường hiệu quả (Efficiency), mà còn là thước đo giá trị lâu dài và ý nghĩa truyền đời.
Nguyên- Hanh- Lợi- Trinh (亨利贞) là bốn đức lớn, thường thấy trong lời đoán của quẻ Càn- tượng cho Trời- mang ý nghĩa đi từ Nguyên (元) là sự chọn lọc khởi đầu, rồi đến giá trị Hanh (亨) để thuận hòa, phát triển. Sau đó phải hiểu Lợi (利) là tính năng, hữu ích, phù hợp cho ai, bao lâu và mức độ nào. Cuối cùng là Trinh (贞) biểu đạt tính kiên định, chính đáng, giữ gìn giá trị bền lâu
Theo Kiến trúc & Đời sống số 232